Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng không gian sống, vật liệu xây dựng đang trở thành một trong những yếu tố then chốt quyết định hướng phát triển của kiến trúc hiện đại. Nếu như trước đây, kiến trúc chủ yếu dựa vào bê tông, thép, gạch đá truyền thống, thì ngày nay, sự ra đời của các vật liệu mới với tính năng vượt trội đã và đang mở ra những khả năng sáng tạo rộng lớn, đồng thời góp phần giải quyết các bài toán về môi trường, năng lượng và tính bền vững.
Sự phát triển của vật liệu mới trong kiến trúc xuất phát từ nhiều động lực khác nhau. Trước hết là yêu cầu giảm phát thải và tiết kiệm năng lượng. Ngành xây dựng hiện nay chiếm tỷ lệ lớn trong tổng mức tiêu thụ năng lượng và phát thải CO₂ toàn cầu. Do đó, việc nghiên cứu và ứng dụng các loại vật liệu có khả năng cách nhiệt tốt, sản xuất ít phát thải, hoặc tái chế được là xu hướng tất yếu.

Sự phát triển của vật liệu mới trong thiết kế kiến trúc
Bên cạnh đó, nhu cầu thích ứng với điều kiện khí hậu khắc nghiệt như nắng nóng, bão, mưa lớn, xâm thực mặn… cũng thúc đẩy việc tìm kiếm các vật liệu có độ bền cao, khả năng tự bảo vệ và ít phải bảo trì. Cuối cùng, sự tiến bộ của khoa học công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực vật liệu và công nghệ nano, đã tạo điều kiện cho việc hình thành những vật liệu thông minh, có thể “phản ứng” với môi trường.
Một trong những xu hướng nổi bật nhất hiện nay là vật liệu xanh và vật liệu sinh thái. Đây là nhóm vật liệu được sản xuất từ nguồn tài nguyên tái tạo, tiêu tốn ít năng lượng trong quá trình chế tạo và có khả năng tái sử dụng hoặc phân hủy sinh học.

Khả năng ứng dụng cao của các loại vật liệu thân thiện môi trường
Các vật liệu như gỗ kỹ thuật (engineered wood), tre ép, gạch không nung, bê tông geopolymer hay bê tông sử dụng tro bay, xỉ lò cao đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi. Những vật liệu này không chỉ giúp giảm lượng xi măng Portland – nguồn phát thải CO₂ lớn – mà còn có tính năng cơ học đáp ứng yêu cầu kết cấu của nhiều loại công trình.
Trong kiến trúc, việc sử dụng vật liệu xanh không chỉ mang ý nghĩa môi trường mà còn tạo ra giá trị thẩm mỹ mới, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa công trình và tự nhiên.
Song song với vật liệu xanh, vật liệu hiệu suất cao là một hướng phát triển quan trọng. Đây là các vật liệu có khả năng cách nhiệt, cách âm, chống cháy hoặc chịu lực vượt trội so với vật liệu truyền thống, cho phép giảm bề dày cấu kiện, tăng diện tích sử dụng và nâng cao tuổi thọ công trình.

Các loại vật liệu thông minh đã xuất hiện trên thị trường
Đặc biệt, vật liệu thông minh đang mở ra những cách tiếp cận hoàn toàn mới trong thiết kế kiến trúc. Có thể kể đến kính thông minh có khả năng thay đổi độ truyền sáng theo nhiệt độ hoặc điện áp; vật liệu đổi pha (PCM) tích trữ và giải phóng nhiệt; hay các lớp phủ tự làm sạch, tự chống ăn mòn. Những vật liệu này giúp công trình thích ứng linh hoạt với điều kiện môi trường, giảm sự phụ thuộc vào hệ thống cơ điện tiêu tốn năng lượng.
Mặt đứng là bộ phận chịu tác động trực tiếp của khí hậu, do đó cũng là nơi ứng dụng rõ nét nhất các vật liệu mới. Các hệ mặt đứng hai lớp, mặt đứng tích hợp lam chắn nắng, pin năng lượng mặt trời hay tường xanh đứng đang ngày càng phổ biến trong kiến trúc hiện đại.

Các loại vật liệu mới đóng vai trò chủ đạo trong thiết kế mặt đứng
Vật liệu mặt đứng không còn chỉ đóng vai trò bao che mà trở thành một lớp vỏ công trình đa chức năng: điều tiết nhiệt, thông gió, thu năng lượng, giảm tiếng ồn và tạo hình kiến trúc. Việc lựa chọn vật liệu mới cho mặt đứng vì thế cần được nghiên cứu tổng hợp, gắn với điều kiện khí hậu cụ thể và yêu cầu sử dụng của công trình.
Sự phát triển của công nghệ số trong thiết kế và xây dựng cũng góp phần thúc đẩy ứng dụng vật liệu mới. Công nghệ BIM, mô phỏng năng lượng, in 3D trong xây dựng cho phép kiến trúc sư và kỹ sư đánh giá hiệu quả vật liệu ngay từ giai đoạn thiết kế, tối ưu hóa hình khối và cấu tạo công trình.

Công nghệ hỗ trợ cho tạo hình các kiến trúc phức tạp
Đặc biệt, công nghệ in 3D bê tông và vật liệu composite đang mở ra khả năng tạo hình kiến trúc phức tạp với chi phí và thời gian thi công giảm đáng kể. Đây là hướng đi tiềm năng cho các công trình đặc thù, công trình ở khu vực khó tiếp cận hoặc yêu cầu thi công nhanh.
Mặc dù vật liệu mới mang lại nhiều lợi ích, việc ứng dụng vào thực tiễn kiến trúc Việt Nam vẫn còn không ít thách thức. Chi phí ban đầu, khả năng sản xuất trong nước, hệ thống tiêu chuẩn – quy chuẩn và năng lực thi công là những vấn đề cần được giải quyết đồng bộ.

Vật liệu phải đáp ứng được các yếu tố khí hậu vùng miền
Trong điều kiện Việt Nam, việc nghiên cứu và lựa chọn vật liệu mới cần gắn với khí hậu nhiệt đới, điều kiện kinh tế và khả năng bảo trì, tránh chạy theo xu hướng một cách hình thức. Chỉ khi vật liệu mới được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa kỹ thuật – kinh tế – môi trường – văn hóa, chúng mới thực sự phát huy giá trị trong kiến trúc.
Vật liệu mới đang và sẽ tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong sự phát triển của kiến trúc hiện đại. Không chỉ là giải pháp kỹ thuật, vật liệu mới còn là công cụ để kiến trúc sư thể hiện tư duy sáng tạo và trách nhiệm với môi trường sống. Trong bối cảnh phát triển bền vững trở thành yêu cầu tất yếu, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng hiệu quả vật liệu mới chính là chìa khóa để kiến trúc hướng tới tương lai./.
Bài viết: TS. KTS Bùi Thị Kim Dung