Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG CÔNG TÁC CHUẨN BỊ KỸ THUẬT CHO CÁC ĐÔ THỊ VÙNG TRUNG DU BẮC BỘ
Vũ Hoàng Điệp
Thạc sỹ Kỹ thuật đô thị, Bộ môn Chhuẩn bị kỹ thuật khu đất xây dựng
TÓM TẮT
Vùng Trung du Bắc Bộ (TDBB) bao gồm 07 tỉnh là: Bắc Giang, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Tuyên Quang, Yên Bái, Phú Thọ và Hòa Bình, là vùng nằm ở khu vực chuyển tiếp địa hình từ vùng đồng bằng ven biển sang vùng núi cao, có diện tích tự nhiên chủ yếu là đồi núi thấp, chen lẫn đồng bằng nhỏ, đất đai rộng rãi thuận lợi phát triển đô thị, công nghiệp và các cơ sở kinh tế kỹ thuật khác.
Những tác động của hiện tượng biến đối khí hậu đối với vùng TDBB được dự báo chưa phải nghiêm trọng như vùng ven biển nhưng cũng không thể xem nhẹ. Công tác quy hoạch các đô thị trong vùng cần phải tính đến những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu (BĐKH) để có những giải pháp phù hợp, đặc biệt là đối với công tác chuẩn bị kỹ thuật đất xây dựng đô thị nhằm đáp ứng được mục tiêu phát triển đô thị bền vững.
Bài viết đề xuất quan điểm về quy hoạch đô thị ứng phó với BĐKH lồng ghép trong các biện pháp chuẩn bị kỹ thuật (CBKT) khu đất xây dựng đô thị như phòng chống ngập lụt, thoát nước nặt, điều tiết dòng chảy; phòng chống trượt lở đất…
Từ khóa: Biến đổi khí hậu, Chuẩm bị kỹ thuật, Trung du Bắc Bộ
Trong những năm gần đây, hiện tượng BĐKH xẩy ra ngày càng rõ rệt và mạnh mẽ trên toàn thế giới. Trong đó, theo dự báo thì Việt Nam là một trong năm quốc gia chịu ảnh hưởng của hiện tượng này. Sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan và thiên tai, cả về tần số và cường độ do BĐKH là mối đe doạ thường xuyên, trước mắt và lâu dài đối với tất cả các lĩnh vực, các vùng và các cộng đồng. Bão, lũ lụt, hạn hán, mưa lớn, nắng nóng, tố, lốc là thiên tai xảy ra hàng năm ở nhiều vùng trong cả nước, không chỉ tác động đến đời sống, kinh tế, môi trường mà còn gây thiệt hại cho quá trình xây dựng và phát triển đô thị.
Vùng TDBB với những đặc điểm hình thái của địa hình đã mang lại những nét đặc trưng rất riêng cho không gian cảnh quan đô thị. Đa số các đô thị trong vùng có địa hình dạng đồi bát úp, gò đống xen kẽ là các lũng đồi và một số cánh đồng bằng phẳng, có quỹ đất đồi độ dốc thấp tương đối thuận lợi cho xây dựng. Ngoài ra, một số đô thị trong vùng có địa hình dạng đồng bằng có đồi núi sót hoặc đồng bằng hẹp dọc theo lưu vực các con sông và một số đô thị có dạng địa hình thung lũng hẹp, thung lũng lòng chảo xen kẽ đồi núi như ở khu vực giáp với vùng núi biên giới.
BĐKH khiến vùng núi Trung du và Miền núi Bắc Bộ nói chung và vùng TDBB nói riêng phải gánh chịu những hậu quả nặng nề, đặc biệt là ngập lụt, ngập úng, sạt lở đất và hạn hán. Những thiên tai này gần đây đã xảy ra thường xuyên hơn tại các tỉnh trong vùng TDBB.
Tác động của biến đổi khí hậu đối với các đô thị vùng TDBB được thể hiện ở các lĩnh vực sau:
– Ảnh hưởng của bão gây ra mưa to làm ngập úng các khu vực đô thị, kết hợp với lũ sông làm ngập sâu nhiều khu vực. Tại vùng cao thuộc một số tỉnh Yên Bái, Tuyên Quang, Hòa Bình, Thái Nguyên, Bắc Giang, do địa hình chủ yếu đồi núi cao, sông suối nhỏ, độ dốc lớn nên trong những năm gần đây, với ảnh hưởng của biến động thời tiết, lượng mưa tăng cao và phổ biến trên diện rộng đã tạo ra những trận lũ quét, lũ ống, gây thiệt hại nặng nề về người và của cho vùng này. Tại một số đô thị trong vùng tổ chức thoát nước mặt theo các suối tự nhiên đổ ra sông thông qua các cửa cống điều tiết như thị xã Phú Thọ, thành phố Thái Nguyên…. khi mực nước sông lên cao do lũ lớn các cống điều tiết phải đóng lại, cộng thêm mưa lớn dài ngày bất thường do tác động của BĐKH đã dẫn đến trình trạng ngập úng trong đô thị, đặc biệt là khu vực ngoại thị.
– Mưa lũ gây ra sụt lở đất đá, sạt lở các sườn dốc của đồi núi đã vùi lấp nhiều khu ở dân cư, đường xá và các công trình hạ tầng đô thị. Mưa lớn bất thường kéo dài cộng thêm các tác động của con nguời tới địa hình tự nhiên trong quá trình xây dựng đô thị và đặc điểm cấu trúc địa chất là nguyên nhân gây ra những vụ sạt lở đất trong những năm gần đây tại các đô thị trong vùng gây thiệt về tính mạng và công trình xây dựng. Điển hình như ở thành phố Yên Bái, hàng năm đều xảy ra những vụ sạt lở đất trong thành phố vào mùa mưa do việc kiểm soát không chặt chẽ tình trạng san đồi, bạt mái taluy để xây dựng công trình.
– Mưa lũ lớn đã gây ra sạt lở bờ sông tại các phường, thị trấn ven sông điển hình như những vụ sạt lở ven sông Cầu tại thị xã Bắc Kạn.
– Hạn hán, rét đậm, nhiệt độ tăng cao cũng diễn ra trong những năm qua gây ảnh hưởng trên toàn khu vực. Bên cạnh những thiệt hại do lũ lụt, hạn hán cũng đang gây ra những thiệt hại không nhỏ cho vùng. Nhiệt độ cao, lượng mưa giảm, độ ẩm không khí thấp đã làm cho các hệ thống sông ngòi, hồ chứa nước trong vùng cạn kiệt gây thiệt hại về lúa và hoa màu, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của nhân dân. Hạn hán cũng là tác nhân chính gây ra hàng loạt vụ cháy rừng. Đối với các đô thị có sử dụng hệ thống hồ đập tại các thung lũng, lượng mưa giảm cực đoan vào mùa khô cũng đã làm giảm dung tích nước trong hồ gây ảnh hưởng đến cảnh quan và vệ sinh môi trường.
– Mưa lớn kết hợp với lốc xoáy làm thiệt hại nhiều tài sản và gây hư hỏng nhiều công trình diễn ra trên toàn khu vực.
Do địa hình chủ yếu là đồi núi và dốc, đất xây dựng đô thị bị hạn chế bởi khu vực xây dựng đô thị thường bị bao bọc hoặc bị chia cắt bởi các dãy đồi núi hoặc các thung lũng, sông suối nên khả năng phát triển quỹ đất bị hạn chế. Mặt khác, do độ dốc địa hình lớn nên khả năng khai thác quỹ đất phát triển đô thị khó khăn và gây tốn kém.
Các đô thị vùng TDBB được hình thành ở hai khu vực địa hình rất khác nhau, đó là khu vực địa hình thung lũng núi và khu vực địa hình đồi gò nên có những ảnh hưởng rõ nét đến hình thái đô thị. Với đô thị nằm trên vùng đồi gò, núi thấp như Việt Trì, Thái Nguyên, Phú Thọ… hình thái đô thị có dạng phân tán theo sự phân bố tự nhiên của đồi gò. Trên mỗi đồi gò có thể bố trí một hoặc một số khu chức năng. Đô thị phát triển theo dạng phân tán gây ảnh hưởng đến tổ chức hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Với đô thị nằm trong thung lũng như Tuyên Quang, Nghĩa Lộ hình thái đô thị có dạng điểm tập trung. Đô thị có hình thái dạng điểm tập trung rất thuận lợi về tổ chức hạ tầng kỹ thuật. Với đô thị nằm trong thung lũng núi có dạng dải, hình thái đô thị thường gặp dạng một dải với thung lũng một nhánh hoặc dạng nhiều dải với thung lũng nhiều nhánh.
Thực tiễn quy hoạch đô thị tại các thành phố, thị xã, thị trấn vùng TDBB đã cho thấy những tác động qua lại rất rõ nét của các yếu tố tự nhiên trong đó quan trọng nhất là địa hình đã có những ảnh hưởng nhất định đến các phương án thiết kế quy hoạch và nguợc lại các quá trình xây dựng đô thị cũng có những tác động làm thay đổi điều kiện tự nhiên.
3.1. CBKT ứng phó với ngập lụt, ngập úng
Về giải pháp chống ngập lụt trong quy hoạch đô thị, các giải pháp có tính định hướng cho các đô thị vùng TDBB được xây dựng cho trường hợp đô thị nằm trong những vùng có đê bảo vệ và những vùng vùng chưa có đê bảo vệ. Các đô thị vùng TDBB, mức độ ngập lụt không lớn, có thể có các giải pháp như xây dựng công trình phòng lũ (hồ chứa điều tiết đầu nguồn, công trình phân lũ, chậm lũ…); đắp đê hoặc tôn nền. Để chọn phương án chống lũ hiệu quả và kinh tế nhất cần so sánh giữa phương án và lựa chọn thích hợp cho từng đô thị. Căn cứ vào lưu lượng và mực nước tính toán có kể đến ảnh hưởng của BĐKH có thể xác định được cao độ xây dựng cho đô thị trong trường hợp không có đê bao hoặc cao độ đỉnh đê trong trường hợp đô thị có đê bảo vệ.
Việc tính toán lũ thiết kế trên các sông chính hiện nay thường dùng phương pháp phân tích số liệu thống kê về lưu lượng hoặc mực nước lũ. Áp dụng lý thuyết xác suất thống kê để tìm ra mối quan hệ giữa độ lớn của lũ và khả năng xảy ra. Bản chất của phương pháp này là dựa trên việc thống kê số liệu đo đạc thực tế đã từng xảy ra. Sau khi lập được mối quan hệ giữa độ lớn của đại lượng thủy văn (lưu lượng, mực nước…), lựa chọn tần suất thiết kế ta sẽ có được giá trị đỉnh lũ cần tìm. Tần suất thiết kế được xác định theo Quy chuẩn quốc gia về Quy hoạch xấy dựng, tuy nhiên trong Quy chuẩn hiện nay chưa đề cập đến việc tính toán lũ thiết kế có ảnh hưởng của BĐKH. Như vậy, các số liệu trong kịch bản BĐKH chưa được sử dụng trực tiếp được trong bài tính toán thủy văn này.
Do vậy, để kể đến ảnh hưởng của BĐKH trong tính toán thủy văn theo phương pháp nêu trên cần hiệu chính kết quả tính toán, có thể tính theo công thức sau:
Qtk = Qp% + ∆Q + a
Trong đó:
Qtk – Lưu lượng lũ thiết kế
Qp% – Lưu lượng ứng với tần suất thiết kế p%
∆Q – Hiệu chỉnh an toàn xét đến điều kiện làm việc bất thường của công trình
a – Hiệu chỉnh kể đến ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, tính theo % của Q. Trị số a cần được nghiên cứu kỹ hơn trong những đề tài về khoa học thủy văn và thủy lợi để có cơ sở đề xuất cụ thể.
Việc tổ chức thoát nước mưa chống ngập úng cho các đô thị vùng TDBB hiện nay thường gặp có các hình thức chủ yếu là:
+ Thoát nước tự chảy theo các lũng, các suối đổ trực tiếp ra sông (thị xã Bắc Kạn, thành phố Yên Bái).
+ Thoát nước tự chảy theo các lũng, các suối qua cống điều tiết hoặc trạm bơm ra sông (thành phố Việt Trì, thành phố Thái Nguyên).
Thực tế đối với các dòng chảy nhỏ trong đô thị (suối, khe, lũng) thường không có mạng lưới đo đạc thuỷ văn. Bởi vậy chúng ta không thể tiến hành tính toán lũ theo những phương pháp thống kê bình thường như phần trên. Yêu cầu ở đây là phải xác định được các đặc trưng thiết kế của lũ khi không có số liệu đo đạc thuỷ văn. Muốn vậy cần dựa vào số liệu mưa và quan hệ giữa mưa rào và dòng chảy lũ để tính toán lũ thiết kế.
Hiện nay, việc tính toán dòng chảy lũ thiết kế trên các lưu vực nhỏ theo số liệu đo mưa ở nước ta thường dùng phương pháp cường độ mưa giới hạn với số liệu tính toán là lượng mưa lớn nhất theo thời đoạn mưa tính toán được lấy bằng thời gian tập trung dòng chảy.
Để tính đến ảnh hưởng của BĐKH có thể sử dụng lượng mưa ngày lớn nhất ứng với tần suất thiết kế và kể đến mức thay đổi lượng mưa ngày lớn nhất (%) theo kịch bản BĐKH.
Công thức tính toán được sử dụng ở Việt Nam hiện nay là công thức Alêchxâyep, được phép sử dụng để tính lưu lượng lũ thiết kế (Qmax,p) cho những lưu vực nhỏ hơn 100 km2; với các thông số được tổng hợp theo điều kiện số liệu Việt Nam.
Công thức của Alêcxâyep có dạng:
Qmax,p = Ap.Φ. Hnp.F.δ1
Trong đó:
Hnp – lượng mưa ngày ứng với tần suất thiết kế (mm)
Φ – hệ số dòng chảy đỉnh lũ;
Ap – tỷ số giữa mô đun đỉnh lũ ứng với tần suất thiết kế p và Φ.Hnp;
δ1 – hệ số giảm đỉnh lũ do ao hồ trên lưu vực
Ở đây lượng mưa ngày ứng với tần suất thiết kế Hnp được tính toán theo số liệu thống kê lượng mưa ngày lớn nhất trong nhiều năm. Như vậy để tính đến ảnh hưởng của BĐKH thì công thức trên có thể viết dưới dạng:
Qmax,p = Ap.Φ. Htk.F.δ1
Trong đó: Htk = Hnp.(1+a)
với a là hệ số kể đến mức thay đổi lượng mưa ngày lớn nhất (%) xác định theo kịch bản BĐKH.
Đối với việc tính toán thủy văn cho đường cống thoát nước đô thị, hiện nay thường sử dụng công thức tính theo mưa thời đoạn 20 phút (q20). Việc kể đến ảnh hưởng của BĐKH cần có những nghiên cứu tiếp theo để có thể xác định được mức thay đổi lượng mưa theo thời đoạn.
Đặc điểm trong công tác CBKT cho các đô thị TDBB là nguyên tắc triệt để lợi dụng địa hình tự nhiên. Hệ thống hồ đầm tự nhiên được khai thác cho việc tổ chức thoát nước mặt và tạo cảnh quan. Các khu ruộng trũng, thung lũng nhỏ sẽ được đắp đập tạo nên những hồ nước nhân tạo kết hợp với hồ đầm sẵn có liên thông với nhau thành một hệ thống mặt nước liên hoàn kiến tạo cảnh quan môi trường và không gian xanh trong thành phố, giảm mật độ xây dựng. Hạn chế trong việc khai thác mặt nước ở đô thị vùng trung du là sự dao động mực nước trong hệ thống hồ theo mùa là khá lớn, đến mùa khô mực nước xuống thấp thậm chí cạn nước ảnh hưởng cảnh quan và môi trường.
Dưới tác động của BĐKH, mặc dù lượng mưa năm có xu hướng tăng nhưng khi mà lượng mưa mùa xuân có xu hướng giảm sẽ dẫn đến hiện tượng khô hạn sẽ càng rõ nét. Mặt khác dung tích các hồ chứa trong đô thị không lớn lại thêm sự thay đổi giảm về độ ẩm sẽ làm tăng lượng bốc hơi, nên ảnh hưởng đến việc tính toán điều tiết tích nước. Vì vậy việc tính toàn điều tiết nước phải được tính toán lại để ứng phó với ảnh hưởng của BĐKH.
Cơ sở của việc tính toán điều tiết là phương trình cân bằng nước dựa trên nguyên lý cân bằng nước. Để tính toán điều tiết tích nước, ta cần chọn năm thủy văn tính toán ứng với tần suất từ 90% trở lên, tính toán lượng nước chuyển vào và chuyển ra theo thời đoạn (thường là theo tháng) và dựa vào phương trình cân bằng nước để tính điều tiết nhằm xác đinh dung tích chứa cần thiết đảm bảo cho hồ không bị cạn vào mùa khô. Sau khi có được năm thủy văn tính toán ứng với tần suất thiết kế, các số liệu đo mưa theo từng tháng sẽ được hiệu chỉnh kể đến sự thay đổi do ảnh hưởng của BĐKH theo kịch bản. Đổng thời xem xét đến sự thay đổi của nhiệt độ và độ ẩm để xác định lại lượng bốc hơi ra khỏi lưu vực. Việc xác định lượng bốc hơi cần có nghiên cứu chi tiết hơn.
3.3. CBKT cho khu đất có hiện tượng trượt lở
Do quá trình hình thành và kiến tạo địa chất từng khu vực khác nhau nên trong vùng TDBB có cấu tạo địa chất không đồng nhất. Núi đất chiếm đa số, cuờng độ chịu nén của đất thường tốt, tuy nhiên các khu vực này do cấu tạo đất có dạng bở rời nên trong mùa mưa thường bị sạt lở. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, tình hình mưa lớn kéo dài sẽ diễn biến ngày càng phức tạp dẫn đến nguy cơ trượt lở gia tăng.
Đặc điểm trong quy hoạch chiều cao nền khu đất xây dựng tại các đô thị TDBB là việc chia làm nhiều cấp nền khác nhau liên hệ bằng tường chắn hoặc mái dốc taluy. Do vậy, giải pháp quy hoạch xây dựng đô thị trên vùng địa hình đồi cần chú ý dành đất cho việc bố trí các mái dốc thoải, quy hoạch chiều cao bám sát địa hình tự nhiên nhằm hạn chế sử dụng các tường chắn đứng cao, mái dốc lớn.
Trường hợp cần sử dụng tường chắn, mái dốc cần chú ý sử dụng các biện pháp phòng chống trượt lở. Các biện pháp đề phòng như tránh đào cắt chân dốc; hạn chế xây dựng công trình hay chất tải trên sườn dốc; điều tiết dòng nước mặt; tổ chức thoát nước ngầm để giảm áp lực và tăng cường độ của đất đá ở sườn dốc; trồng cây và bảo vệ lớp phủ thực vật để chống xói mòn, phong hóa. Các biện pháp chống trượt như chấm dứt tác động của các nguyên nhân gây trượt; bạt mái dốc thoải và tiến hành gia cố mái dốc; tiêu nước ngầm; điều hòa dòng chảy trên mặt đất; dùng phương pháp nhân tạo để gia cố đất.
Việc tính toán kiểm tra theo các điều kiện làm việc bất lợi cần xem xét sự thay đổi lực dính của đất, sự thay đổi dung trọng của đất ngậm nước khi mưa lớn kéo dài do ảnh hưởng của BĐKH.
Như vậy, nghiên cứu ứng phó với BĐKH trong các giải pháp CBKT khu đất xây dựng cho các đô thị vùng TDBB có thể được lồng ghép trong các tính toán cơ sở để chọn được thông số thiết kế phù hợp và thực hiện bằng cách hiệu chỉnh các thông số có liên quan đến yếu tố khí hậu. Để nghiên cứu được hoàn chỉnh và có thể ứng dụng rong thực tế, cần có những nghiên cứu sâu hơn và rà soát lại các công thức sử dụng trong tính toán thiết kế và định lượng cụ thể về mức độ thay đổi các thông số kỹ thuật sử dụng trong tính toán dưới tác động của BĐKH.
TÀI LIỆU THAM KHẢO