Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
ỨNG DỤNG PHẦN MỀM SLOPE/W TRONG TÍNH TOÁN ỔN ĐỊNH MÁI DỐC CÓ XÉT ĐẾN TẢI TRỌNG ĐỘNG ĐẤT
Ts. Trần Quốc Đạt – ThS. Nguyễn Quốc Dương
Viện thiết kế – Bộ Quốc phòng
Tóm tắt: Các đới đứt gãy là nguồn phát sinh động đất và một số khu vực ở Việt Nam đang nằm trên một số đứt gãy mà có khả năng phát sinh động đất mạnh, gây ảnh hưởng đến an toàn của công trình và tính mạng của người dân. Việc tính toán ổn định mái dốc theo phương pháp giải tích sẽ trở nên khó khăn khi phải xét đến tải trọng động đất, đặc biệt là địa tầng gồm nhiều lớp địa chất khác nhau. Bài báo giới thiệu những phân tích đánh giá về khả năng ứng dụng phần mềm Slope/W trong việc kiểm toán ổn định mái dốc khi có xét đến tải trọng động đất.
Trong mạng lưới đường giao thông Việt Nam, nhiều tuyến đi qua vùng có động đất hoạt động mạnh như khu vực qua tỉnh Lai Châu, Điện Biện hay tỉnh Thừa Thiên – Huế, Quảng Nam,… Việc có xét đến tải trọng động đất hay không khi tính toán thiết kế công trình sẽ phụ thuộc vào cấp công trình. Theo tiêu chuẩn về thiết kế động động đất, đối với những công trình cấp IV thì không phải tính đến động đất, còn các công trình từ cấp III trở lên đều phải xét tới ảnh hưởng của động đất khi thiết kế. Tuy vậy đến nay, tổ hợp tải trọng động đất hầu như chưa được xét đến một cách đầy đủ khi tính toán thiết kế ổn định mái dốc, đặc biệt là ổn định của các mái dốc của nền đào sâu, đắp cao. Điều này sẽ là một nguy cơ tiềm ẩn rất lớn cho vấn đề ổn định nền đường và an toàn cho các phương tiện giao thông đang khai thác cũng như các công trình dân dụng nằm sát đường giao thông.
Hình 1. Công trình giao thông bị phá hoại do động đất
Có nhiều phương pháp tính toán tải tọng động đất khác nhau trong tính toán toán ổn định công trình, nhưng phần lớn các phương pháp này thường phức tạp và phải đơn giản hóa mô hình tính dẫn đến độ chính xác không cao. Việc sử dụng phần mềm Slope/W sẽ khắc phục được các hạn chế này, đồng thời độ tin cậy của phần mềm này đã được kiểm chứng.
Để đánh giá một cách tổng quát về việc ứng dụng phần mềm Slope/W trong kiểm toán ổn định mái dốc, chúng tôi lựa chọn vị trí mái dốc nền đường giao thông khu vực thị xã Mường Lay tỉnh Điện Biên, mái dốc có địa tầng gồm nhiều lớp địa chất khác nhau, đất đá phong hóa mạnh, dính kết kém và có nước ngầm.
2.1. Hiện trạng của đoạn sụt trượt
Mái dốc tự nhiên trên đoạn nghiên cứu cao trên 160m. Hiện trạng là mái dốc tự nhiên sườn núi, phía dưới là mái taluy dương nền đường đào mới xây dựng trong khu vực trung tâm thị trấn Mường Lay, Điện Biên. Bên đường đã xây dựng nhiều khu dân cư và cơ quan nhà nước.
Đoạn sụt trượt xuất hiện những vết nứt đầu tiên từ tháng 12/2015.
Hiện trạng cho thấy, vết nứt chạy liên tục hình thành một cung trượt rõ rệt, cắt qua mái dốc. Theo điều tra, toàn bộ rãnh đỉnh vẫn tốt, không bị biến dạng chứng tỏ khối sụt vẫn nằm trong phạm vi phía dưới của rãnh đỉnh.
Nếu không nhanh chóng giải quyết giữ ổn định cho khối trượt, thì trong một chừng mực nào đó, phần sườn núi phía trên sẽ tiếp tục sụt (dạng Đôminô) kế tiếp nhau và lúc đó việc chống đỡ khắc phục sẽ vô cùng khó khăn, gây nguy hiểm cho các khu dân cư và cơ quan nhà nước ngay dưới chân taluy nền đường.
Kết quả thí nghiệm các mẫu đất đã thể hiện khá rõ về tính chất cơ lý của đất trong khối trượt và ngoài khối trượt.
Đỉnh của cung trượt phải là vết nứt, vách trượt.
Mặt trượt tiếp tục chạy qua các điểm yếu nhất.
Bảng 1. Các chỉ tiêu chủ yếu được dùng trong tính toán thiết kế
| TT | Lớp địa chất | Trọng lượng riêng gw (kN/m3) | Lực dính C (kPa) | Góc ma sát jo | |||
| Tự nhiên | Bão hòa | Tự nhiên | Ngậm nước | Tự nhiên | Bão hòa | ||
| 1 | Lớp PH1: Đới phong hóa hoàn toàn của đá sét kết | 20.4 | 21 | 39 | 25 | 21.87 | 17.02 |
| 2 | Lớp TK-PH2: Đới phong hóa hoàn toàn của đá sét đen | 20.4 | 20.9 | 40 | 24 | 23.42 | 18.62 |
| 3 | Lớp TK1-2: Đới phong hóa hoàn toàn của đá sét kết | 20 | 20.7 | 31 | 16 | 19.87 | 15.42 |
| 4 | Lớp PM1: Đới phong hóa mạnh của đá sét kết | 20 | 20.7 | 80 | 56 | 30 | 21 |
| 5 | Lớp PV1: Đới phong hóa vừa của đá sét kết | 20 | 20.7 | 100 | 90 | 35 | 32 |
| 6 | Lớp PH2a: Đới phong hóa hoàn toàn của đá sét đen | 19.9 | 20.4 | 31 | 17 | 21.5 | 16.38 |
| 7 | Lớp TK2a-1: Sét pha | 20.4 | 20.5 | 16.5 | 12.2 | 16 | 14 |
| 8 | Lớp TK2a-2: Dăm, sạn <80% chứa sét pha | 19 | 20.5 | 27 | 21 | 24.32 | 19.17 |
| 9 | Lớp TK2a-3: Bột sét chứa dăm, sạn <30% | 19.9 | 20.4 | 31 | 17 | 21.5 | 16.58 |
| 10 | Lớp PM2a: Đới phong hóa manh của đá sét đen ẩm ướt | 20.1 | 20.9 | 60 | 39 | 25.90 | 20.53 |
| 11 | Lớp TK-PH2a: Đới phong hóa hoàn toàn của đá sét đen | 20 | 21 | 38 | 23 | 20.45 | 16.50 |
| 12 | Lớp PH2: Đới phong hóa hoàn toàn của đá sét đen | 20.4 | 20.9 | 40 | 24 | 23.42 | 18.62 |
| 13 | Lớp PM2: Đới phong hóa mạnh của đá sét đen | 21 | 22 | 77 | 55 | 27.90 | 23.42 |
| 14 | LớpTK-PV2: Đới phong hóa vừa của đá sét đen, màu xám đen | 26 | 26 | 100 | 90 | 35 | 32 |
| 15 | Lớp PV2: Đới phong hóa vừa của đá sét đen | 26 | 26 | 100 | 90 | 35 | 32 |
Theo tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 8961:2013 “Công trình phòng chống đất sụt trên đường ô tô – Yêu cầu khảo sát thiết kế”, hệ số ổn định đối với đường ôtô cấp III-VI là 1,20.
Việc kiểm toán ổn định mái dốc phải xét đến 2 tổ hợp tải trọng sau:
– Tổ hợp tải trọng cơ bản: bao gồm các tải trọng và tác động thường xuyên. Đây chính là tải trọng do trọng lượng đất đá ở điều kiện tự nhiên. Các chỉ tiêu cơ lý của đất đá kiểm toán ổn định được lấy theo kết quả thí nghiệm các mẫu đất đá ở trạng thái tự nhiên.
– Tổ hợp tải trọng đặc biệt: là các tải trọng xuất hiện trong các trường hợp tạm thời đặc biệt. Các tải trọng tạm thời đặc biệt có thể tác động lên mái dốc gồm:
+ Trọng lượng đất đá ở trạng thái bão hòa: khi đó các chỉ tiêu cơ lý của đất đá kiểm toán ổn định được lấy theo kết quả thí nghiệm các mẫu đất đá ở trạng thái bão hòa (ngậm nước).
+ Tải trọng động đất:
Tải trọng động đất trong kiểm toán ổn định mái dốc được tính toán dựa trên phương pháp tựa tĩnh. Theo Tiêu chuẩn TCVN 9386: 2012 – Thiết kế công trình chịu động đất, các lực quán tính do động đất thiết kế FH và FV tác động lên khối đất, tương ứng với phương ngang và phương thẳng đứng, trong phép phân tích tựa tĩnh được tính như sau:
| FH = 0,5a.S.W | (1) |
| FV = ± 0,5FH nếu tỷ số avg/ag lớn hơn 0,6 | (2) |
| FV = ± 0,33FH nếu tỷ số avg/ag không lớn hơn 0,6 | (3) |
trong đó:
a là tỷ số của gia tốc nền thiết kế ag trên nền loại A với gia tốc trọng trường g;
avg là gia tốc nền thiết kế theo phương đứng;
ag là gia tốc nền thiết kế cho nền loại A;
S là hệ số nền;
W là trọng lượng khối trượt.
Hệ số khuếch đại địa hình cho ag.
Tra tiêu chuẩn TCVN 9386: 2012, khu vực nghiên cứu có có hệ số gia tốc nền là 0,1516 m/s2. Từ giá trị này sẽ xác định ảnh hưởng của động đất gây ra theo phương ngang và phương đứng để đưa vào mô hình tính toán.
2.4. Giải pháp chung đảm bảo ổn định mái dốc
Sử dụng giải pháp đào hạ mái dốc để giảm khối lượng của cung trượt. Độ nghiêng của mái dốc sẽ được thử dần cho đến khi hệ số ổn định tính toán lớn hơn giá trị cho phép.
Hệ số mái dốc ban đầu dự kiến là 1:1
– Đào hạ mái dốc từ cơ số 7 trở lên với độ nghiêng mái dốc 1:1,75.
– Từ cơ số 7 trở xuống đào gọt mái dốc với độ nghiêng 1:1,25.
2.5. Kết quả kiểm toán ổn định mái dốc
| Kết quả kiểm toán ổn định mái dốc – [fs] = 1.20 & 1.08 | |||||||
| STT | Vị trí | Mặt cắt kiểm toán | Hệ số ổn định | Ghi chú | |||
| Tự nhiên | Bão hòa | Tự nhiên & Động đất | Đánh giá | Kết quả điều chỉnh mái dốc | |||
| 1 | Cục bộ | 3 – 3 | 2.067 | 1.338 | 1.772 | Đạt | Điều chỉnh mái dốc so với ban đầu: Từ cơ số 7 trở lên với độ nghiêng mái dốc 1:1,75; các mái dốc phía dưới 1:1,50 |

Như vậy việc xử lý đào gọt mái ta luy trên bậc cơ 7 về độ dốc 1:1,75 và dưới bậc cơ 7 về độ dốc 1:1,50 đảm bảo cho mái taluy trên đoạn xử lý đạt trạng thái ổn định trong tất các cả điều kiện bất lợi nhất.
Khi xét đến tải trọng do động đất, hệ số ổn định mái dốc đã giảm đi đáng kể nên việc các thông số thiết kế được lựa chọn trên cơ sở hệ số ổn định đảm bảo lớn hơn giá trị cho phép sẽ giúp cho mái dốc luôn an toàn khi có địa chấn xảy ra.
Việc phần mềm Slope/W cho phép gán các thông số về gia tốc nền, lực quán tính theo phương ngang và phương đứng đã cho phép mô phỏng sát với điều kiện làm việc của công trình khi có động đất, từ đó việc mô hình hóa công trình trên phần mềm Slope/W có độ tin cậy cao.
Tuy vậy càn lưu ý, các tham số về động đất khi đưa vào phần mềm Slope/W cần phải được tính toán theo tiêu chuẩn áp, trong phạm vi bài báo là tiêu chuẩn TCVN 9386: 2012 – Thiết kế công trình chịu động đất.
Tài liệu tham khảo