Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Trong nhiều thập niên, hình ảnh quen thuộc của “kiến trúc trường học” thường gắn với những dãy phòng học thẳng, hành lang dài, sân trường lớn và các lớp học được tổ chức tương đối độc lập. Mô hình ấy đáp ứng tốt yêu cầu cơ bản về công năng và quản lý, nhưng trước sự thay đổi của phương pháp giáo dục, kiến trúc trường học đang đứng trước một yêu cầu mới: không chỉ là các lớp học, mà phải là môi trường học tập toàn diện.
Một trong những thay đổi quan trọng của kiến trúc giáo dục đương đại là cách nhìn về không gian ngoài lớp học. Hành lang, sảnh, cầu thang, sân trong, thư viện, khoảng nghỉ hay khu vực cây xanh không còn nhất thiết chỉ đóng vai trò giao thông hoặc không gian phụ trợ. Khi được tổ chức hợp lý, chúng có thể trở thành những không gian học tập phi chính thức – nơi học sinh trao đổi, đọc sách, làm việc nhóm, quan sát, vui chơi và hình thành các mối quan hệ xã hội. Với cách tiếp cận ấy, một hành lang rộng có thể trở thành nơi thảo luận nhóm; một bậc thềm có thể trở thành khán đài nhỏ; khoảng sân trong có thể là lớp học ngoài trời; vườn trên mái có thể trở thành không gian trải nghiệm sinh học; còn một khoảng thông tầng có thể trở thành nơi học sinh của nhiều khối lớp gặp gỡ nhau.

Trường THCS Phan Đình Giót, phường Thanh Xuân, TP Hà Nội
Một trường học trong đô thị thường đứng trước hai yêu cầu tưởng như đối lập: một mặt cần bảo đảm an toàn, kiểm soát và hạn chế ảnh hưởng từ giao thông bên ngoài; mặt khác lại cần một môi trường cởi mở, nhiều ánh sáng và gần gũi thiên nhiên. Giải pháp sân trong là một cách dung hòa hiệu quả. Với giải pháp sân trong, các khối lớp học tạo thành lớp bao quanh, trong khi hoạt động cộng đồng được hướng vào khoảng không gian trung tâm. Vì vậy, học sinh có thể cảm nhận được một không gian rộng mở nhưng vẫn nằm trong phạm vi được kiểm soát của trường; cây xanh, ánh sáng tự nhiên và kết nối trực tiếp với không gian ngoài trời như những thành phần quan trọng của môi trường học tập.


Trường THCS Phan Đình Giót sử dụng sân trong làm điểm nhấn thiết kế
Một điểm đáng chú ý khác về phương án sử dụng giải pháp sân trong đó là cây được đưa vào sân trong, hành lang, các bồn cây xen kẽ với không gian sinh hoạt và đặc biệt là hệ thống sân vườn trên mái. Vì vậy, cảnh quan không còn là phần trang trí đặt bên cạnh công trình mà trở thành một thành phần của tổ chức không gian. Cách tiếp cận này gần với xu hướng biophilic design – thiết kế gắn kết con người với thiên nhiên đang được quan tâm trong kiến trúc giáo dục. Thay vì chỉ nhìn cây xanh qua cửa sổ, học sinh có thể tiếp xúc với thiên nhiên trong quá trình di chuyển hằng ngày: bước ra hành lang nhìn thấy cây, đi qua sân trong dưới tán cây, nghỉ giữa giờ bên các bồn cây hoặc tiếp cận vườn mái. Đối với một trường học đô thị có quỹ đất hạn chế, đây đặc biệt là một hướng khai thác có giá trị: khi diện tích xanh theo phương ngang bị giới hạn, cảnh quan có thể tiếp tục phát triển theo chiều đứng.

Trường THPT Chu Văn An, phường Tây Hồ, TP Hà Nội sử dụng cây xanh trở thành một phần trong thiết kế
Một trường học tốt có thể tự mình kể cho học sinh những câu chuyện. Hệ thống thu nước mưa có thể được để lộ để học sinh hiểu chu trình nước. Pin năng lượng mặt trời có thể gắn với bảng hiển thị sản lượng điện. Vườn mái có thể trở thành nơi học sinh quan sát thực vật. Kết cấu, vật liệu và giải pháp thông gió có thể được giải thích bằng các phép tính. Khi ấy, bản thân tòa nhà trở thành một “giáo cụ” quy mô lớn. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với giáo dục về môi trường và phát triển bền vững, bởi thay vì chỉ đọc các khái niệm trong sách, học sinh có thể nhìn thấy chúng vận hành hằng ngày ngay trong ngôi trường của mình.

Cụm trường Tiểu học Bình Minh và PTCS Xã Đàn, phường Kim Liên, TP Hà Nội, ngôi trường tiên phong triển khai mô hình “giáo dục hòa nhập”.
Trường học được xây dựng để sử dụng trong nhiều thập niên, trong khi phương pháp giáo dục thay đổi nhanh hơn rất nhiều. Do đó, kiến trúc cần tránh phụ thuộc quá mức vào một mô hình giảng dạy duy nhất. Những không gian chung có thể thay đổi giữa học cá nhân, học nhóm, triển lãm, thuyết trình và hoạt động ngoại khóa sẽ giúp công trình thích ứng lâu dài hơn. Ngay cả thiết kế ánh sáng cũng đang chuyển theo hướng lấy người sử dụng làm trung tâm. Một nghiên cứu năm 2026 tại Thụy Điển đã đưa giáo viên và học sinh trực tiếp tham gia các workshop ở giai đoạn tiền thiết kế; kết quả cho thấy lựa chọn vị trí học tập của học sinh thay đổi tùy hoạt động, trong đó các nhiệm vụ cá nhân có xu hướng được lựa chọn gần ánh sáng tự nhiên hơn so với thảo luận nhóm. Điều đó gợi mở một nguyên tắc quan trọng: trường học tương lai không nên cung cấp một kiểu không gian học tập, mà là một phổ không gian để học sinh và giáo viên lựa chọn.


Trường THCS Phan Đình Giót sử dụng tầng hầm làm sân chơi, tổ chức sự kiện cho học sinh toàn trường
Khối lớp học đại diện cho tính hệ thống và nhịp điệu; không gian trung tâm đại diện cho giao tiếp và cộng đồng. Nhờ vậy, điểm nhận diện của công trình không nhất thiết phải đến từ một hình thức mặt đứng quá phức tạp mà có thể xuất phát chính từ cấu trúc không gian đặc trưng của ngôi trường. Đây cũng là hướng thiết kế có tính bền vững về thẩm mỹ: kiến trúc không phụ thuộc quá nhiều vào lớp trang trí, mà tạo bản sắc thông qua tỷ lệ, ánh sáng, vật liệu, cây xanh và hoạt động của con người.

Trường THCS Phan Đình Giót, phường Thanh Xuân, TP Hà Nội
Kiến trúc trong thiết kế trường học hiện đại không còn đơn thuần là nơi bố trí các phòng học mà đang chuyển mình thành một môi trường nuôi dưỡng sự phát triển toàn diện của học sinh. Không gian học tập linh hoạt, gần gũi với thiên nhiên, tăng cường giao tiếp và trải nghiệm giúp việc học vượt ra khỏi giới hạn của lớp học truyền thống. Vì vậy, thiết kế trường học hôm nay cần lấy con người làm trung tâm, đồng thời hài hòa giữa công năng, thẩm mỹ, công nghệ và yếu tố bền vững. Một ngôi trường tốt không chỉ đáp ứng nhu cầu dạy và học mà còn tạo nên một môi trường an toàn, truyền cảm hứng, khuyến khích sáng tạo và góp phần hình thành những thế hệ có khả năng thích ứng với tương lai. Từ nơi dạy học đến môi trường nuôi dưỡng sự phát triển – đó chính là hướng đi của kiến trúc trường học hiện đại./.
Bài viết: Trần Minh Tiến, Trung tâm TVXD 5