Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Nhà ở tập thể bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam vào những năm đầu thế kỷ XX theo chân người Pháp, ban đầu là những kiểu nhà dãy với kiến trúc hiện đại pha lẫn kiến trúc bản địa được xây dựng tại các khu phố nội thành cao 1 – 2 tầng, miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng XHCN sau 1954, tại Hà Nội bắt đầu xuất hiện những khu nhà ở cao từ 2 đến 5 tầng với sự giúp đỡ của Triều Tiên, Trung Quốc, các khu nhà ở này có các căn hộ không khép kín với khu phụ như bếp, vệ sinh được sử dụng chung, sau đó tiếp tục hình thành những khu nhà ở có quy mô lớn hơn tại Hà Nội, Hải Phòng, Vinh, Việt Trì, Thái Nguyên,…với sự giúp đỡ của Liên Xô, CHDC Đức,…hoặc các đơn vị tự xây cho cán bộ, CNV với số tầng cao 4 – 5 tầng, các khu nhà ở này hoàn thiện hơn với các căn hộ khép kín dù diện tích vẫn ở mức tối thiểu (1 – 2 phòng ngủ), các khu nhà ở này thường được quy hoạch tập trung tại một khu vực với các dịch vụ công đi kèm, ví dụ khu tập thể Kim Liên, Thanh Xuân ở Hà Nội, khu tập thể gang thép ở Thái Nguyên, khu tập thể hóa chất ở Việt Trì (hình 1).

Hình 1. Khu tập thể Kim Liên, Hà Nội. (Nguồn: Internet)
Trước năm 1975, Miền Nam tạm thời bị chia cắt, tình trạng nhà ở thiếu trầm trọng, chính quyền Nam Việt Nam đã cho xây dựng hàng loạt khu cư xá, tức là các khu ở bao gồm các nhà ở tập thể cùng xen cấy với các biệt thự ghép, biệt thự đơn. Một số cư xá của nhân viên các công ty, hãng, ngân hàng lớn được đầu tư xây dựng rất tốn kém và có chất lượng sử dụng cao. Cho tới khi lực lượng viễn chinh và người phục vụ quá đông, miền Nam bắt đầu xuất hiện các cư xá cao ốc hiện đại, cao tầng (6 – 10 tầng) tại Sài gòn, Đà nẵng, Quy nhơn, Nha trang, trong những năm cuối của chế độ Sài gòn còn có nhiều dự án nhà ở lớn được nghiên cứu và xây dựng.
Qua đánh giá tổng quan trên ta có thể phân chia quá trình phát triển của nhà ở cho người thu nhập thấp thành những giai đoạn sau:
a. Giai đoạn 1960-1975: Giai đọan sau năm 1954 là thời kỳ khôi phục kinh tế tại Miền Bắc. Ở Hà Nội xuất hiện nhiều nhà ở 4 – 5 tầng, đầu tiên là khu Nguyễn Công Trứ mỗi nhà có hành lang giữa, còn cầu thang ở giữa đơn nguyên có 8 phòng cho 8 hộ và 2 khu phụ chung cho tất cả các căn hộ và được bố trí ở phía cầu thang.
Vào những năm 1960 Hà Nội xây dựng khu nhà ỏ Kim Liên bằng phương pháp lắp ghép. Mỗi nhà có 2 đơn nguyên hành lang bên, tường lắp ghép bởi các tấm nhỏ.
Ở miền Nam thời kỳ này có nhiều cao ốc mọc lên. Điển hình là khu cư xá Thanh Đa (hình 2). Đây là khu nhà với nhiều kiểu mẫu khác nhau trong đó có 4000 căn hộ với tổng diện tích 36ha. Trong khu cư xá gồm các nhà 5 tầng, các căn hộ có diện tích khá cao hồi đó (từ 53 đến 81m2), cơ cấu căn hộ đã có đến 1 phòng sinh hoạt chung và các phòng ngủ, vệ sinh, bếp khép kín, hưởng gió mát từ sông. Nhà ở thường được bố trí theo dãy có hai hướng, ở giữa thường là một khoảng hẹp kéo dài để bố trí mương thoát nước. Trong khu ở cũng có bố trí các dịch vụ công cộng tối thiểu. Khu nhà ở này được coi như một thành công về tạo lập môi trường ở.
Vào những năm 1960 Hà Nội xây dựng khu nhà ỏ Kim Liên bằng phương pháp lắp ghép. Mỗi nhà có 2 đơn nguyên hành lang bên, tường lắp ghép bởi các tấm nhỏ.
Ở miền Nam thời kỳ này có nhiều cao ốc mọc lên. Điển hình là khu cư xá Thanh Đa (hình 2). Đây là khu nhà với nhiều kiểu mẫu khác nhau trong đó có 4000 căn hộ với tổng diện tích 36ha. Trong khu cư xá gồm các nhà 5 tầng, các căn hộ có diện tích khá cao hồi đó (từ 53 đến 81m2), cơ cấu căn hộ đã có đến 1 phòng sinh hoạt chung và các phòng ngủ, vệ sinh, bếp khép kín, hưởng gió mát từ sông. Nhà ở thường được bố trí theo dãy có hai hướng, ở giữa thường là một khoảng hẹp kéo dài để bố trí mương thoát nước. Trong khu ở cũng có bố trí các dịch vụ công cộng tối thiểu. Khu nhà ở này được coi như một thành công về tạo lập môi trường ở.

Hình 2. Khu cư xá Thanh Đa, Sài Gòn. (Nguồn: 6)
Thời kì 1970-1975 miền Bắc xây dựng các nhà ở lắp ghép tấm lớn. Thiết kế theo kiểu căn hộ độc lập. Mỗi đơn nguyên có 2 căn hộ chủ yếu có 2 – 3 phòng. Thời kỳ này, Hà Nội phát triển kiểu nhà ở lắp ghép tấm lớn 2 tầng, 4 – 5 tầng ở các khu Vĩnh Hồ, Văn Chương, Trung Tự. Đặc điểm của nhà ở lắp ghép tấm lớn là đơn nguyên có hành lang bên, chiều rộng phòng là 2,7 – 3m, chiều rộng gian cầu thang và các khu phụ rộng 2,8m.
b. Giai đoạn 1975-1986: Đây là thời kỳ các có những quan niệm mới về không gian và môi trường ở. Những năm sau 1984 các nhà xây dựng đã có những sửa đổi tiêu chuẩn ở 6m2/người với tiện nghi khu bếp và khu vệ sinh cao hơn. Các khu nhà ở lắp ghép tiếp tục được xây dựng, song đã bắt đầu xuất hiện một vài mẫu thiết kế mới theo những nhận thức mới về không gian ở. Các khu thực nghiệm Giảng Võ hay Thành Công là những ví dụ cho việc đổi mới trong xây dựng nhà ở. Đặc biệt xuất hiện mẫu nhà ở đơn nguyên kép lệch tầng được xây dựng ở khu Nghĩa Đô thể hiện những tìm tòi của nhà thiết kế (hình 3).

Hình 3. Khu tập thể Giảng Võ. (Nguồn:6)
Trong thời kỳ này đã xuất hiện tính công nghiệp trong xây dựng bởi có sự ra đời của các nhà máy bêtông đúc sẵn. Việc thi công trở nên nhanh chóng hơn. Ngôi nhà lắp ghép thuộc thế hệ thứ 3 tại Hà Nội được xây dựng tại Thanh Xuân Bắc, các mẫu nhà ở này đã đáp ứng cơ bản được nhu cầu của mỗi gia đình, đảm bảo được tính độc lập và khép kín (hình 4).

Hình 4. Khu tập thể Thanh Xuân. (Nguồn:6)
Trong giai đoạn này, không gian sống tuy được cải thiện song đất nước vẫn đang trong cơ chế bao cấp, đời sống kinh tế hạn hẹp. Tuy các căn hộ đã bắt đầu đi theo hướng khép kín, song diện tích cho các căn hộ còn rất chật hẹp (hình 5).

Hình 5. Mặt bằng căn hộ tập thể điển hình giai đoạn 1975-1986.
Nhiều căn hộ đã cơi nới thêm diện tích, gây ảnh hưởng đến mỹ quan chung của đô thị, đây là vấn đề rất phổ biến tại các khu tập thể hiện nay.
c. Giai đoạn 1986 đến cuối thế kỷ 20: Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI, đất nước đổi mới và phát triển theo kinh tế thị trường. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, lượng người nhập cư tại các đô thị ngày càng gia tăng, cùng với đó là vấn đề nhu cầu nhà ở và môi trường sống rất bấp cập. Nhà nước và các ngành chức năng đã chọn giải pháp phát triển chung cư đô thị là một hướng đi đúng đắn và tất yếu.
Các khu chung cư ra đời tạo cho bộ mặt kiến trúc đô thị đẹp và tiện nghi hơn, đáp ứng được một khối lượng lớn quỹ nhà ở của thành phố góp phần làm cho đời sống đô thị ngày càng tốt hơn. Cư dân đô thị đã bắt đầu thích nghi với cuộc sống trong chung cư và họ cũng đã bắt đầu hiểu được việc sống trong chung cư là một lựa chọn phù hợp cho một cuộc sống hiện đại.
Những khu nhà ở mới, những chung cư cho người thu nhập thấp đã tiện nghi hơn. Không gian ở được cải thiện đáng kể so với những khu nhà ở cũ được xây dựng cách đây hơn nửa thế kỷ, ví như tại khu Kim Liên, Thanh Xuân,…của thành phố Hà Nội, không gian ở chật chội và bất hợp lý trong thiết kế xây dựng đã dần dần mất đi, thay vào đó là các không gian đa dụng hơn, linh hoạt và chủ động trong tổ chức các chức năng của tòa nhà hoặc căn hộ (hình 6).

Hình 6. Khu tập thể Kim Liên, Trung Tự. (Nguồn: 6)
Tuy nhiên trước sự phát triển nhanh chóng và ồ ạt, thiếu sự trải nghiệm đã khiến cho một số chung cư chưa đáp ứng được những đòi hỏi thực tế. Do vậy nhiều chung cư do các điều kiện khách quan và chủ quan đã không được đánh giá đúng mức dẫn đến khi đi vào sử dụng đã cho thấy những bất cập. Như vậy, có thể thấy việc ảnh hưởng rất lớn của kinh tế thị trường vào việc thiết kế các chung cư. Cho nên, ngoài những nguyên tắc cơ bản thì việc thiết kế các chung cư hiện nay phải bám theo những đòi hòi thực tế để mỗi tòa nhà, mỗi căn hộ có thể tương tác linh hoạt với điều kiện và những biến động trong đời sống mỗi gia đình.
Tổ chức không gian ở linh hoạt cho người thu nhập thấp đã và đang là xu hướng phát triển khá mạnh ở các nước trên thế giới, ở Việt Nam hiện nay việc vận dụng vào thiết kế nhà ở cho người thu nhập thấp thì còn là một vấn đề mới mẻ, sự phát triển và ra đời của xu hướng đó cũng chỉ bắt đầu từ sau năm 1995 (hình 7).

Hình 7. Nhà ở linh hoạt theo phương dứng, phương ngang tại Hà Nội. (Nguồn: 6)
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bài viết: KTS Phạm Tuyên, XNKS2