Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
TÍNH TOÁN THỦY VĂN MẠNG LƯỚI THOÁT NƯỚC MƯA CÓ TÍNH ĐẾN ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Tác giả: ThS. Vũ Hoàng Điệp
Bộ môn Chuẩn Bị Kỹ Thuật, Khoa Đô Thị
Đại học Kiến Trúc Hà Nội
Đặt vấn đề
Ngày nay biến đổi khí hậu (BĐKH) tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến toàn bộ môi trường vật chất và xã hội, đến nhiều mặt của cuộc sống tạo nên những thách thức to lớn đối với các đô thị, điểm dân cư nông thôn, đặc biệt là hệ thống các đô thị ven biển. Những tác hại chủ yếu của BĐKH ảnh hưởng đến công tác quy hoạch nói chung và QH CBKT nói riêng bao gồm có: nước biển dâng, sự thay đổi về lượng mưa, biến động về nhiệt độ và những hiện tượng khí hậu cực đoan như bão, sóng thần,… Một trong những ảnh hưởng mà tác dụng trực tiếp và ngay lập tức của Biến đổi khí hậu là lượng mưa tăng đột biến, cường độ lớn, kéo dài làm cho hệ thống thoát nước bị quả tải gây ách tắc giao thông, trở ngại công cho đời sống sinh hoạt cũng như sản xuất…..
Những ảnh hưởng tiêu cực nói trên đã tác động sâu sắc đến đời sống người dân và điều kiện xây dựng đô thị. Vì vậy, Chuẩn bị kỹ thuật khu đất xây dựng đô thị, với sứ mệnh lịch sử là cải tạo điều kiện tự nhiên phục vụ quy hoạch xây dựng đô thị, cần phải thích ứng và giảm thiểu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Một trong những nhiệm vụ cấp thiết của QH Chuẩn bị kỹ thuật trong bối cảnh hiện nay chính là tổ chức thoát nước mưa đô thị có tính đến ảnh hưởng của BĐKH.
Nước mưa sau khi được thu vào hệ thống thoát nước sẽ được dẫn, vận chuyển đến các nguồn xả gần nhất, cụ thể là ao, hồ, sông. Ngày nay mực nước biển dâng và triều cường đã làm giảm khả năng tiêu thoát nước tự nhiên của các nguồn xả này khiến cho mức độ ngập úng ngày càng tăng nghiêm trọng. Ngập úng làm mất tác dụng của các công trình tiêu thoát nước đầu mối và các trục tiêu thoát chính của đô thị dẫn đến hiệu quả của toàn hệ thống bị suy giảm. Hơn nữa, khi lượng mưa tăng đột biến, cường độ lớn và kéo dài dẫn đến việc quá tải hệ thống thoát nước. Vì vậy, để tổ chức thoát nước mưa cho đô thị ứng phó với BĐKH cần bổ sung các yếu tố số liệu đầu vào trong tính toán thủy văn mạng lưới thoát nước mưa đô thị nhằm đảm bảo hệ thống thoát nước tốt và triệt để.
Tính toán lưu lượng dòng chảy nước mưa trong tuyến cống thực chất là việc tính toán lưu lượng lớn nhất sinh ra trên diện tích lưu vực phục vụ của tuyến cống đó tại mặt cắt cửa ra. Lưu lượng lớn nhất này phụ thuộc vào quá trình mưa, quá trình tổn thất do ngấm và bốc hơi, quá trình tập trung nước về tuyến cửa ra (hay còn gọi là quá trình tập trung nước từ điểm xa nhất lưu vực đến điểm cuối của tuyến cống tính toán).
Hiện nay, tính toán thuỷ văn đường cống thoát nước mưa ở Việt Nam có thể tính theo công thức cường độ giới hạn, tức là tính lưu lượng theo cường độ mưa bình quân lớn nhất, thời gian tính toán bằng thời gian tập trung nước trên lưu vực. Theo đó, lưu lượng tính toán cống thoát nước mưa được xác định theo công thức:
Q = j x q x F ( lít/s) (1)
Trong đó:
– F: diện tích lưu vực tuyến cống phục vụ (ha)
– j là hệ số dòng chảy phụ thuộc vào mặt phủ,
– q là cường độ mưa (l/s.ha), thường được xác định bằng cách tra biểu đồ cường độ mưa được lập cho các vùng địa lý khác nhau của Việt Nam,
hoặc xác định tuỳ vào thời gian trận mưa (t) và chu kỳ lặp lại P theo công thức dưới đây:
Trong đó:
P: Chu kỳ lặp lại của trận mưa tính toán (năm),
A, C, b, n: Tham số xác định theo điều kiện mưa của địa phương,
t: Thời gian mưa, xác định bằng thời gian nước chảy từ điểm xa nhất của lưu vực đến điểm cuối của tuyến cống tính toán (phút).
Các tham số A, C, b, n được xác định theo điều kiện mưa của từng địa phương, cố định cho từng đô thị cụ thể. Các biểu đồ cường độ mưa hay các hằng số khí hậu cũng có sự thay đổi theo của công thức trong bối cảnh BĐKH, khi mà điều kiện mưa ở khắp mọi nơi bị thay đổi. Vì vậy, khi tính đến ảnh hưởng của BĐKH trong tính toán lưu lượng nước mưa, việc sử dụng công thức thường dùng để tính toán cường độ mưa ở trên không còn phù hợp nữa.
Do vậy, để lồng ghép ứng phó tác động của BĐKH trong tính toán lưu lượng dòng chảy nước mưa trong tuyến cống cần phải lần lại công thức căn nguyên dòng chảy, là công thức tổng quát cho mọi công thức tính toán dòng chảy nước mưa.
Công thức căn nguyên dòng chảy do các nhà bác học Nga Đongop, Velikhanop đề xướng. Công thức này được thiết lập nhằm khái quát hóa và tính toán quá trình lưu lượng ở tuyến cửa ra của lưu vực trên cơ sở lý thuyết về đường đẳng thời. Kết hợp với việc phân tích sự hình thành lưu lượng đỉnh lũ, công thức tổng quát có dạng:
QmaxP = K.atP.αt.F (2)
Trong đó:
QmaxP – lưu lượng đỉnh lũ thiết kế ứng với tần suất thiết kế P (m3/s)
F – diện tích phục vụ của tuyến cống (km2)
αt – hệ số dòng chảy đỉnh lũ trong thời gian tập trung nước t. Đối với những vùng mưa nhiều, những trận mưa lớn thường được hình thành khi trên bề mặt lưu vực đã bão hòa về độ ẩm. Do vậy, αt thường lấy bằng hệ số dòng chảy trận lũ:
αt = α = Y/X
K – hệ số đổi đơn vị; K=16,67 nếu cường độ mưa thiết kế atP tính bằng mm/phút và K= 0,278 nếu atP tính bằng mm/h
atP – cường độ mưa bình quân lớn nhất thời đoạn tương ứng với tần suất thiết kế P (gọi tắt là cường độ mưa thiết kế) với thời đoạn tính toán là thời gian tập trung dòng chảy trên lưu vực là t.
Trong thực tế, cường độ mưa và lượng mưa thiết kế được tính theo hai loại phương pháp: giải tích và đồ giải. Phương pháp giải tích xây dựng công thức kinh nghiệm được phân vùng theo lãnh thổ và sử dụng các công thức này trong tính toán thiết kế. Phương pháp đồ giải phân tích quan hệ giữa mưa thời đoạn ngắn với mưa ngày để xây dựng các đường cong triết giảm mưa.
Vì vậy, ta có thể lồng ghép tác động của BĐKH thông qua sự thay đổi của lượng mưa ngày khi dựa vào phương pháp đồ giải hay chính xác hơn là dựa vào các đường cong triết giảm mưa. Theo đó, cường độ mưa thiết kế aτP có đơn vị là mm/phút, tính theo đường cong triết giảm mưa ~ t được xây dựng cho 18 vùng lãnh thổ của Việt Nam, được xác định như sau:

Trong đó:
HnP là lượng mưa ngày ứng với tần suất thiết kế P (%) đã kể đến ảnh hưởng của BĐKH thông qua Bảng dự báo sự thay đổi trong các kịch bản phát thải được kiến nghị trong Kịch bản BĐKH hiện hành.
Việc xác định giá trị HnP lúc này được tiến hành theo 5 bước:
Bước 1: Thu thập chuỗi số liệu thống kê lượng mưa trung bình ngày lớn nhất các năm (Tối thiểu 15 năm)
Bước 2: Sắp xếp chuỗi số liệu theo thứ tự từ lớn đến nhỏ, tính tần suất kinh nghiệm rồi chấm điểm kinh nghiệm lên giấy tần suất Hazen.
Bước 3: Tính các tham số thống kê của chuỗi: trị số trung bình , hệ số phân tán CV và hệ số thiên lệch CS theo các công thức:

Với d là giá trị tăng hoặc giảm của lượng mưa một ngày lớn nhất trung bình xác định theo bảng dự báo sự thay đổi lượng mưa ngày lớn nhất trung bình được kiến nghị trong Kịch bản BĐKH hiện hành.
Bước 4: Với các giá trị , CV và CS đã xác định, dùng bảng tra tần suất của Kritsky – Menken vẽ đường tần suất lý luận HnP~P lên giấy tần suất.
Bước 5: Từ giấy tần suất, xác định các giá trị HnP tương ứng với tần suất thiết kế P.
Thay (3) vào (2), khi đó lưu lượng đỉnh lũ ứng với tần suất thiết kế P được tính theo công thức sau: 
Vậy, khi tính toán thủy văn đường cống thoát nước mưa trong bối cảnh BĐKH, ta có thể sử dụng đường cong triết giảm mưa để lồng ghép sự thay đổi của lượng mưa ngày vào trong công thức tính.
Giả sử cần tính toán thủy văn cho đường cống thoát nước mưa tại một vị trí nào đó trên lãnh thổ Việt Nam, ta làm như sau:
Bước 1: Theo bảng phân vùng xác định vùng mưa của vị trí cần tính toán
Bước 2: Xác định lượng mưa ngày lớn nhất ứng với tần suất thiết kế P có tính đến ảnh hưởng của BĐKH là
Bước 3: Tính thời gian tập trung dòng chảy trên lưu vực t là thời gian nước mưa ở điểm xa nhất chảy về đến mặt cắt tính toán. t được xác định theo công thức chúng ta vẫn thường dùng (lấy theo tiêu chuẩn TCVN 7957-2008: Thoát nước – mạng lưới và công trình bên ngoài):
t = t0 + tr + tc
Trong đó:
t0 : thời gian nước mưa chảy từ điểm xa nhất đến rãnh đường, có thể chọn từ 5-10 phút;
tr: là thời gian nước chảy theo rãnh đường đến giếng thu; tr = 0,021
tc: là thời gian nước chảy trong cống đến tiết diện tính toán tc = 0,017
Bước 4: với t đã ấn định, tra bảng tọa độ đường cong mưa của các phân vùng mưa rào Việt Nam (phụ lục 5) được giá trị từ đó tính được cường độ mưa bình quân lớn nhất thời đoạn:

Bước 5: Lưu lượng lớn nhất của nước mưa tại mặt cắt tính toán được xác định theo công thức:

Trong đó:
F là diện tích lưu vực mà tuyến cống phục vụ (km2)
α là hệ số dòng chảy phụ thuộc vào mặt phủ
Để QmaxP có đơn vị là l/s, ta cần nhân thêm với hệ số chuyển đổi đơn vị. Khi đó, công thức (8) trở thành:

Với HnP có đơn vị là mm; F có đơn vị là km2
Tài liệu tham khảo