Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Mô hình mạch điện luôn luôn bao gồm nguồn,tải và các dây nối chúng với nhau, ở đây ta quan tâm tới đường dây, có thể phân chia ra thành dây cấp dòng tới tải và dây đưa dòng tải về nguồn. Một cách tự nhiên, có thể dùng luôn mặt đất làm dây về.
Vậy, tại sao phải làm như vậy?
Nối đất nhằm giảm ảnh hưởng của quá áp do sét hay quá áp nội bộ lưới điện, giảm ảnh hưởng của điện áp tiếp xúc cao gây nguy hiểm cho sinh vật, và ổn định điện áp của hệ thống. Về cơ bản, khi đó điện thế mặt đất bằng 0, đủ để khi xuất hiện các quá áp, năng lượng này sẽ tiêu tán vào trong đất.
Tại sao lại không dùng đất làm dây dẫn duy nhất?
Do điện trở suất của đất (khoảng 100 Ohm.m) lớn hơn đồng (1,72×10−8 Ohm.m) rất nhiều, nên khi tải dòng điện lớn sẽ gây ra sụt áp lớn tại đất và các dòng điện từ các nguồn điện khác nhau sẽ ảnh hưởng không tốt lẫn nhau (can nhiễu điện từ).
Vậy có phải lúc nào cũng cần nối đất an toàn cho lưới điện? Đặc tính kỹ thuật lưới điện quốc gia được quy định bởi các cơ quan thẩm quyền của quốc gia đó. Nhờ nối đất, khi có các hiện tượng quá áp, quá tải, tiếp xúc nguy hiểm sẽ bị loại trừ bởi các thiết bị bảo vệ, lưới sẽ không phát sinh sự cố tiếp theo, nhưng lại gây mất điện, điều không chấp nhận tại những nơi như các phòng mổ bệnh viện… vậy trường hợp này lưới hạ thế không nối đất bằng cách sử dụng biến áp cách ly kết hợp với mạch giám sát.
Thông thường lưới điện được nối đất tại hai nơi: 1 – cực trung tính (ký hiệu N) của nguồn cấp điện; 2 – vỏ kim loại của thiết bị tiêu thụ điện trong công trình.
Để thuận tiện, các sơ đồ ký hiệu bằng hai hay ba chữ cái:
Tại Việt Nam, theo QCVN 12: 2014/BXD sử dụng ba sơ đồ nối đất IT, TT và TN-S như hình vẽ dưới đây (sơ đồ TN-C không dùng trong công trình):

Lưới điện hạ áp quốc gia hiện nay, theo thông tư 39/2015/TT-BCT Quy định hệ thống điện phân phối có các chỉ tiêu kỹ thuật cơ bản sau:
Điện áp pha 230V, điện áp dây 400V; tần số 50Hz, trung tính nối đất trực tiếp (nối đất trung tính, nối đất lặp lại, nối đất trung tính kết hợp). Như vậy, trừ trường hợp đã được Điện lực đồng ý bằng văn bản, nguồn điện tại nước ta đều sử dụng sơ đồ trung tính nguồn trực tiếp nối đất.
Lưới hạ áp gắn liền với việc sử dụng điện, ảnh hưởng nhất đến an toàn sinh mạng và thiệt hại vật chất của người và thiết bị trong công trình. Trước đây, việc loại trừ sự cố do quá dòng hay ngắn mạch chỉ bằng cầu chì hay cầu dao tự động. Chúng tác động khi dòng điện trong dây dẫn đạt đến giá trị tính toán trước (khi quá tải 3 lần dòng định mức thì tác động trong khoảng 15 phút, khi ngắn mạch 10 lần dòng định mức thì tác động trong khoảng 10 mili giây). Khi có hư hỏng cách điện của thiết bị điện vỏ kim loại thiết bị sẽ có điện, nối đất vỏ kim loại sẽ tạo ra dòng ngắn mạch pha – trung tính đủ để thiết bị bảo vệ tác động.
Với sự tiến bộ của công nghệ bán dẫn, người ta đã chế tạo ra các máy cắt dòng rò, bảo đảm loại trừ sự cố chạm vỏ hay con người tiếp xúc với điện áp lưới khi dòng tác động rất nhỏ, chỉ chừng vài mA trở lên.
Vậy nối đất trong lưới hạ áp bằng cách nào, và giá trị điện trở nối đất là bao nhiêu để an toàn và không quá khó khăn tốn kém. Như trên đã viết, với việc trạm biến thế nguồn, điểm trung tính đã nối vào hệ nối đất Rn, ta sẽ có hai sơ đồ chính:
Như vậy, việc nối dây trung tính vào hệ thống nối đất công trình Rt hay không sẽ dẫn đến hai sơ đồ khác hẳn nhau, và dẫn đến phải dùng thiết bị bảo vệ lưới hạ áp khác nhau:
3.1 Về phía nguồn điện:
Với lưới hạ áp 0,4 kV dùng sơ đồ TN: trị số điện trở nối đất của trung tính nguồn không được quá 4 ohms, có kể đến nối đất tự nhiên và nối đất lặp lại của đường dây hạ áp; giá trị điện trở nối đất lặp lại không được lớn hơn 10 ohms.
Với lưới hạ áp dùng sơ đồ IT: trị số điện trở nối đất không được quá 4 ohms.
3.2 Về phía sử dụng điện:
Trường hợp dùng sơ đồ TT, nếu sử dụng bảo vệ so lệch dòng 300mA thì điện trở nối đất Rt ≤ 80 ohms (cắt tức thời), nếu sử dụng bảo vệ so lệch dòng 30mA thì điện trở nối đất Rt ≤ 500 ohms. Như vậy, nếu điện trở thiết bị nối đất tại đầu vào công trình nhỏ thua 10 ohms như đối với mạng TN thì đã nhỏ hơn nhiều so với các giá trị trên. Sơ đồ nối thực tế như hình vẽ dưới đây:

Với các công trình hiện đại có sử dụng nhiều các thiết bị điện tử – số như máy tính/thiết bị tự động sẽ cần phải bảo đảm tương hợp điện từ bằng cách: 1 – Nên bố trí tách riêng tủ điện/máy biến áp cấp nguồn giữa các tải gây nhiễu với các tải nhạy cảm. 2 – Hệ thống nối đất được thiết kế để đáp ứng nhiều chức năng: an toàn, bảo vệ, bảo đảm truyền tín hiệu và chống nhiễu, sơ đồ đề nghị trong trường hợp này là dùng nhiều hệ thống nối đất kết nối liên thông với nhau như sau:

ThS, KS. Võ Đức Thanh
Tài liệu tham khảo: