Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Đất lún ướt là loại đất có tính chất đặc biệt gây ra các hiện tượng lún lệch cho công trình khi nền đất bị tẩm ướt. Đất lún ướt đã được ghi nhận ở khu vực miền Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Nhằm đánh giá khả năng lún ướt, cung cấp các thông tin hữu ích về các đặc trưng cơ lý của loại đất đặc biệt này, tác giả đã thực hiện lấy mẫu và phân tích thí nghiệm. Phương pháp thực địa lấy mẫu được thực hiện ở khu vực Thủ Đức, Bình Dương, Đồng Nai các mẫu thuộc tầng mặt với độ sâu từ 0,4- 1,9m. Thực hiện thí nghiệm trong phòng xác định các tính chất vật lý, đặc biệt thực hiện thí nghiệm nén lún (phương pháp một đường cong và phương pháp hai đường cong), cắt trực tiếp với mẫu đất ở trạng thái tự nhiên và bão hòa từ đó đánh giá sự thay đổi về đặc trưng biến dạng và độ bền của loại đất đặc biệt này.
Lún ướt là hiện tượng lún đặc biệt, được hiểu là sự lún thêm đáng kể của đất xảy ra rất mau lẹ, khi đất bị làm ướt (bão hòa nước) dưới tải trọng giữ nguyên; vì vậy, còn được gọi là “lún sập”.
Nghiên cứu đánh giá đặc trưng biến dạng và độ bền của đất loại sét có xét đến đặc điểm lún ướt giúp nhận biết được sự thay đổi về các tính chất cơ lý của mẫu đất trước và sau khi bão hòa nước đóng góp cho việc tính toán thiết kế cũng như giúp đánh giá, giải thích phần nào những sự cố về mất ổn định của các công trình xây dựng trong vùng đất có đặc điểm lún ướt.
Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở việc lấy mẫu hiện trường và thí nghiệm trong phòng với 15 mẫu đất lấy ở 3 khu vực.

2.1. Phương pháp thí nghiệm nén lún
2.1.1 Phương pháp thí nghiệm một đường cong nén
Thí nghiệm nén lún mẫu đất trong điều kiện không nở hông, theo phương pháp nén lún ổn định, bắt đầu từ cấp áp lực nén nhỏ nhất đến cấp áp lực nén yêu cầu xác định hệ số lún ướt tương đối; tại cấp áp lực này, sau khi lún ổn định và đã ghi lại lượng lún của đất trên đồng hồ đo lún, vẫn giữ nguyên áp lực nén, dùng nước máy hoặc nước sạch đã khử khoáng chế vào hộp chứa mẫu đất thí nghiệm cho đến khi mặt nước gần ngang với bề mặt mẫu đất để làm cho đất ướt nước hoàn toàn, rồi tiếp tục quan trắc lún theo định kỳ cho đến khi độ lún đạt đến ổn định, ghi lại lượng lún của đất trên đồng hồ đo lún, rồi mới tiếp tục nén mẫu dưới các cấp áp lực còn lại.
Tính toán kết quả và biểu diễn quan hệ giữa hệ số rỗng của đất và áp lực nén tương ứng (đường quan hệ e – P) trên một đường cong nén.

Hình 2.1 Đường cong nén lún đất lún ướt với việc tẩm ướt dưới tải trọng Pi
Theo đường cong nén lún xét các hệ số đặc trưng cho tính lún ướt của đất: hệ số rỗng lớn De = ei – e’i và hệ số lún ướt tương đối (am) được xác định bằng biểu thức sau:

Trong đó:

2.1.2. Phương pháp thí nghiệm hai đường cong nén
Chuẩn bị đồng thời hai mẫu thí nghiệm đảm bảo có thành phần, kết cấu và độ ẩm như nhau. Áp dụng phương pháp nén lún ổn định, trong đó, một mẫu được thí nghiệm với đất ở độ ẩm tự nhiên, còn mẫu thứ hai thí nghiệm với đất đã được làm bão hòa nước hoàn toàn. Cả hai mẫu thí nghiệm đều được nén lún với cùng các cấp áp lực thẳng đứng có trị số lần lượt thường là 25; 50; 100; 200; 400 và 800 KPa. Biểu diễn hai đường cong nén lún của đất (đường cong nén lún của đất ở độ ẩm tự nhiên và đường cong nén lún của đất đã bão hòa nước) trên cùng một biểu đồ.

Hình 2.2 Biểu đồ qua hệ e-p theo phương pháp 2 đường cong
Biểu thị trị số của am chính xác đến 0,001. Nếu đất có trị số am≥ 0,01 bắt đầu ở cấp áp lực nào, thì được coi là đất có tính lún ướt từ cấp áp lực đó trở đi.
Bảng 2.1. Độ lún ướt tương đối và mức độ nguy hiểm đối với nền công trình
| Độ lún ướt tương đối am | Mức độ nguy hiểm đối với nền công trình |
| 0,00 – 0,01 | Không cần quan tâm |
| 0,01 – 0,05 | Lo ngại vừa |
| 0,05 – 0,10 | Đáng lo ngại |
| 0,10 – 0,20 | Nghiêm trọng |
| >0,20 | Rất nghiêm trọng |
2.2 Phương pháp thí nghiệm xác định sức chống cắt
Nhằm tìm ra sự thay đổi sức chống cắt t, lực dính c, góc ma sát trong j trong trường hợp mẫu đất ở độ ẩm tự nhiên và mẫu đất bị tẩm ướt.
Cách thức thực hiện: tiến hành thí nghiệm theo tiêu chuẩn TCVN 4199-1995
Mẫu đất được tiến hành thí nghiệm trong hai trường hợp:
– Trường hợp 1: Cắt mẫu ở trạng thái độ ẩm tự nhiên
– Trường hợp 2: Cắt mẫu sau khi mẫu được ngâm bão hòa
3.1 Đặc điểm đặc trưng vật lý của đất sử dụng thí nghiệm
Bảng 3.1a Bảng tổng hợp thành phần hạt các mẫu đất thí nghiệm


3.2 Phân loại đất lún ướt theo kết quả nén lún
Tác giả thực hiện thí nghiệm nén lún theo 2 phương pháp một đường cong và hai đường cong. tác giả thực hiện phương pháp 2 đường cong trước nhằm mục đích đánh giá sơ bộ ở cấp áp lực nào thì mẫu đất xảy ra lún ướt, sau đó làm thí nghiệm với phương pháp 1 đường cong với cấp áp lực mà ở đó có tính lún ướt ở phương pháp 2 đường cong được biểu hiện. Có thể đánh giá tính lún ướt thông qua một số đặc trưng:
Từ kết quả thí nghiệm theo phương pháp 2 đường cong nén tác giả xác định cấp áp lực mà ở đó hệ số lún ướt tương đối am =0,01 (Bảng 3.2 và hình 3.1)


Hình 3.1 Biểu đồ giá trị áp lực lún ướt ban đầu
Từ biều đồ cho thấy áp lực lún ướt ban đầu của các mẫu nhỏ, đa số <100KPa, cá biệt có mẫu BD3 tới 400KPa mới xảy ra lún ướt.
Hệ số lún ướt tương đối am là tiêu chí chính phân loại đất lún ướt. Đất thể hiện tính lún ướt khi am>0,01. Với áp lực lún ướt ban đầu theo phương pháp 2 đường cong đa số các mẫu thể hiện tính lún ướt ở cấp áp lực 100KPa. Tác giả chọn cấp áp lực 100KPa để làm cấp áp lực đánh giá tính lún ướt theo phương pháp 1 đường cong.
Bảng 3.3 Hệ số lún ướt tương đối am theo phương pháp hai đường cong tại 100KPa
| Kí hiệu mẫu | TĐ1 | TĐ1/2 | TĐ2 | TĐ3 | TĐ4 | TĐ5 | BD1 | |
| Hệ số lún ướt tương đối am tại cấp 100KPa | 0,068 | 0,015 | 0,028 | 0,029 | 0,012 | 0,022 | 0,021 | |
| Kí hiệu mẫu | BD2 | BD3 | BD4 | BD5 | ĐN1 | ĐN2 | ĐN3 | ĐN4 |
| Hệ số lún ướt tương đối am tại cấp 100KPa | 0,012 | 0,007 | 0,006 | 0,012 | 0,011 | 0,066 | 0,009 | 0,014 |
Bảng 3.4 Hệ số lún ướt tương đối am theo phương pháp một đường cong tại 100KPa
| Kí hiệu mẫu | TĐ1 | TĐ1/2 | TĐ2 | TĐ3 | TĐ4 | TĐ5 | BD1 | |
| Hệ số lún ướt tương đối am tại cấp 100KPa | 0,104 | 0,015 | 0,073 | 0,010 | 0,007 | 0,027 | 0,012 | |
| Kí hiệu mẫu | BD2 | BD3 | BD4 | BD5 | ĐN1 | ĐN2 | ĐN3 | ĐN4 |
| Hệ số lún ướt tương đối am tại cấp 100KPa | 0,011 | 0,003 | 0,005 | 0,007 | 0,006 | 0,017 | 0,007 | 0,007 |
Với kết quả trên theo phương pháp hai đường cong có 12/15 mẫu có tính lún ướt tại cấp áp lực 100KPa còn theo phương pháp một đường cong có 8/15 mẫu có tính lún ướt. Trong đó, có 3 mẫu BD3, BD4, ĐN3 không có tính lún ướt theo cả hai phương pháp tại cấp áp lực này. Theo định nghĩa thì phương pháp 1 đường cong dùng đánh giá tính lún ướt của mẫu đất sẽ chính xác hơn, do đó 8/15 mẫu (TĐ1, TĐ1/2, TĐ2, TĐ3 TĐ5, BD1, BD2, ĐN2) có đặc tính lún ướt tại cấp áp lực 100KPa.
Nhìn chung các mẫu thể hiện tính lún ướt với áp lực lún ướt ban đầu <100KPa. Mức độ lún ướt của các mẫu đất lún ướt thuộc loại lo ngại vừa đến đáng lo ngại cho công trình xây dựng.
3.3 Đặc điểm thay đổi đặc trưng biến dạng và độ bền của đất khi bị tẩm ướt
3.3.1 Đặc điểm thay đổi đặc trưng biến dạng
Đặc trưng biến dạng có thể được thể hiện thông qua sự biến đổi mô đun tổng biến dạng E, hệ số nén lún a, chỉ số nén Cc, chỉ số nở Cs, áp lực tiền cố kết pc.
Bảng 3.5 Tỷ lệ tăng giảm của hệ số nén lún và mô đun tổng biến dạng

Từ kết quả thí nghiệm theo phương pháp 2 đường cong nhận thấy mẫu đất trong 2 trường hợp nén khô và nén bão hòa mô đun tổng biến dạng có sự sụt giảm đáng kể giảm từ 11,2-94,7%. Đáng chú ý các mẫu có tính lún ướt mức độ sụt giảm lớn từ 16,4-94,7% trung bình giảm hơn 65%. Hệ số nén lún có sự thay đổi đáng kể tăng lên từ vài chục đến hơn cả ngàn phần trăm. Đặc biệt các mẫu TĐ1, TĐ2 TĐ3, BD1 hệ số nén lún tăng đáng kể 900-1800%, còn lại các mẫu tăng khoảng 12,7-91,7%.

Theo bảng kết quả 3.6 tất cả mẫu đất thuộc loại quá cố kết OCR>1, các mẫu ở Thủ Đức và Bình Dương áp lực tiền cố kết Pc ở trạng thái tự nhiên rất cao độ lớn từ 1,407-2,333kG/cm2, các mẫu ở Đồng Nai có giá trị thấp hơn từ 0,496-0,866 kG/cm2, với giá trị pc lớn như vậy nên khi chịu áp lực nén vừa phải các mẫu vẫn nằm trong biến dạng đàn hồi. Trong điều kiện tẩm nước mẫu ở điều kiện bão hòa áp lực tiền cố kết giảm đi rõ rệt trung bình giảm 39% .
3.3.2 Đặc điểm thay đổi đặc trưng độ bền
Đặc trưng độ bền được đánh giá qua thí nghiệm cắt trực tiếp qua hai trường hợp cắt mẫu tự nhiên và cắt mẫu khi bão hòa nước. Các thông số thể hiện độ bền: sức chống cắt t, lực dính c, góc ma sát trong j ngoài ra độ bền của đất nền thông qua sức chịu tải tiêu chuẩn Rtc.

Khi cắt mẫu đất ở trạng thái tự nhiên và trạng thái bão hòa nhận thấy lực dính giảm rất đáng kể từ 68,6-96,8% trung bình giảm 86%; góc ma sát trong giảm từ 6,9-28,6% trung bình 18,2% .

Hình 3.2 Biểu đồ góc ma sát trong khi cắt mẫu tự nhiên và cắt mẫu bão hòa

Hình 3.3 Biểu đồ lực dính c khi cắt mẫu tự nhiên và cắt mẫu bão hòa
Bảng 3.8 Sức chịu tải của nền tự nhiên và khi bão hòa


Hình 3.4 Biểu đồ sức chịu tải của nền khi tự nhiên và khi bão hòa
Từ bảng kết quả cho thấy sức chịu tải của nền đất giảm đáng kể khi đất bị tẩm ướt. giảm tới 55,6 – 88,3%, trung bình 77,3%
– Các mẫu đất loại sét trên vỏ phong hóa ở khu vực Thủ Đức, Bình Dương và Đồng Nai đa phần có dấu hiệu của tính lún ướt theo phân loại chỉ tiêu vật lý và đặc trưng lún ướt.
– Các mẫu đất có tính lún ướt thường là đất sét pha là chủ yếu, đất có độ ẩm, độ bão hòa, giới hạn chảy, giời hạn dẻo thấp.
– Áp lực lún ướt ban đầu đa phần có giá trị nhỏ hơn 100KPa
– Mô đun biến dạng ở cấp áp lực 100-200KPa giảm 41,2% và giá trị áp lực tiền cố kết pc giảm 39% sau khi bị tẩm ướt.
– Đối với các mẫu đất có tính lún ướt sau khi tẩm ướt, lực dính giảm đáng kể, từ 68,6 đến 96,8% (trung bình 86%), góc ma sát trong giảm từ 6,9-28,6% (trung bình 18,2%).
– Sức chịu tải của nền đất giảm đáng kể khi đất bị tẩm ướt giảm tới 55,6 – 88,3%, trung bình 77,3%
– Đất có tính lún ướt khi bị tẩm nước có sự giảm đáng kể về giá trị các chỉ tiêu cơ học và sức chịu tải vì vậy trong quá trình khảo sát, tính toán thiết kế ở những vùng đất có đặc tính lún ướt cần chú ý hơn để đảm bảo tính ổn định, an toàn cho công trình.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Nguyễn Trí Ngọc “Nghiên cứu đánh giá đặc trưng biến dạng và độ bền của đất loại sét có xét đến đặc điểm lún ướt” Luận văn thạc sĩ kỹ thuật, trường đại học Bách Khoa Tp. Hồ Chí Minh,2014.
[2] Trà Thanh Phương. “Đặc điểm của đất lún sụt (Loess) khu vực Thủ Đức TP.HCM.” Báo cáo tổng kết kết quả đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ. Đại Học Quốc Gia TP.HCM, Trường Đại học Bách Khoa, 2004.
[3] Huỳnh Ngọc Sang. “Phân tích đặc điểm lún ướt của đất trầm tích tuổi Pleistocene hệ tầng Thủ Đức – Khu vực Linh Trung – Thủ Đức – TP. HCM.” Khoa Địa Chất, trường đại học Khoa Học Tự Nhiên, ĐHQGTPHCM.
[4] TCVN 8722:2012. “Đất xây dựng công trình thủy lợi – Phương pháp xác định các đặc trưng lún ướt của đất trong phòng thí nghiệm.”
ThS Nguyễn Trí Ngọc, XN KS3