Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội

Phương án đoạt giải tại một cuộc thi TKĐT ở Anh
Thiết kế đô thị (TKĐT) được hình thành từ khi đô thị ra đời, đến thập niên 60 của thế kỷ 20, TKĐT mới nổi lên như một lĩnh vực mới với tên gọi “Urban design”. Đối tượng nghiên cứu chủ đạo của TKĐT là không gian công cộng, và lấy con người làm trung tâm cho các lý luận về TKĐT. Sự ra đời của TKĐT được xem là những phản ứng tích cực của giới chuyên môn nói riêng và của các xã hội phát triển nói chung trước những thực tiễn phát triển đô thị ồ ạt nhưng lại thiếu tính nhân văn ở các nước tư bản phát triển, trước sự thiếu vắng lý luận và công cụ quản lý của chính quyền các thành phố; mà kết cục là đã tạo ra những không gian đô thị rất xa rời với con người.
TKĐT có thể được định nghĩa như là một quá trình tạo lập các không gian đô thị, một nghệ thuật tạo dựng các địa điểm khác nhau trong một thành phố. Chuyên ngành này sinh ra từ lĩnh vực quy hoạch phát triển đô thị nhưng tập trung vào việc thể hiện các địa điểm quy hoạch về mặt hình thể. Dáng vẻ của các công trình hay của quần thể các công trình cũng như những không gian và cảnh quan xung quanh đều được tính đến. Tính phức tạp của chủ đề cần xử lý đòi hỏi phải có khả năng tạo sự cân đối và phối hợp giữa nhiều lĩnh vực khác nhau như kiến trúc, cảnh quan và kỹ thuật thi công. TKĐT rất quan trọng do vừa chú trọng đến sự hài hoà tổng thể của một không gian trên quy mô lớn nhưng đồng thời cũng quan tâm tới cấp độ từng chi tiết.
Trên thực tế, có quá nhiều dự án quy hoạch hiện nay đã bỏ qua yếu tố làm đẹp cho không gian đô thị khi đưa ra những kiểu kiến trúc nhàm chán, không tạo được bản sắc riêng, không hài hoà với cấu trúc chung của thành phố, các không gian xanh không được quy hoạch một cách phù hợp hoặc thậm chí không hề có. Những nhược điểm đó về thiết kế đã dẫn đến hậu quả là tạo ra những không gian lộn xộn, ít hiệu quả sử dụng, đồng thời làm giảm giá trị của toàn bộ không gian đô thị. Chính vì vậy, TKĐT thực sự là một công cụ đắc lực đảm bảo cho sự phát triển đô thị bền vững.
Bản chất của TKĐT là quá trình nâng cao chất lượng môi trường không gian (đặc biệt là không gian công cộng) trong đô thị. Trong quá trình quy hoạch và phát triển đô thị đương đại thì TKĐT tham gia tích cực vào mọi công đoạn, tham gia vào tất cả các cấp độ, từ mức dự án đô thị cụ thể tới toàn bộ đô thị hay phát triển vùng. TKĐT không phải là một sản phẩm cuối cùng mà là toàn bộ quá trình tương tác và phối hợp giữa các bên liên quan (có thể gồm nhiều vòng lặp) nhằm đạt được mục đích nào đó về cải thiện chất lượng không gian đô thị.
Cho đến nay, lĩnh vực TKĐT đã được phổ biến rộng khắp ở nhiều nước trên thế giới. Trong hành lang pháp lý về quy hoạch của nhiều quốc gia, TKĐT đã được đưa vào như một khâu không thể thiếu của hệ thống quy hoạch.
Các đô thị Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển hết sức nhanh chóng và mạnh mẽ, do đó công tác Quy hoạch đô thị tại Việt Nam phải đối mặt giải quyết các vấn đề ngày càng đa dạng, phức tạp. Từ những năm đầu của thế kỷ XXI, chuyên ngành TKĐT đã được giới thiệu và bàn luận trong giới chuyên môn Việt Nam.
Với việc pháp lý hóa nội dung TKĐT trong Luật Xây dựng số 16/2003/QH11 do Chính Phủ ban hành ngày 26 tháng 11 năm 2003 (tại điều 3 mục 15) và tiếp sau đó là các văn bản dưới Luật đã tạo ra hành lang pháp lý đưa TKĐT vào các hoạt động xây dựng phát triển đô thị. Mặc dù vậy, việc đưa TKĐT tham gia vào quy trình Quy hoạch xây dựng đô thị vẫn còn nhiều hạn chế. Các nội dung TKĐT của các đồ án Quy hoạch chi tiết đa số bị né tránh. Các đồ án TKĐT hầu hết đều gặp lúng túng trong quá trình thực hiện, phê duyệt. Một số ít được phê duyệt thì việc đưa vào sử dụng trong thực tế rất khó khăn, thiếu tính khả thi, không có các công cụ cần thiết để quản lý.
Có một số nguyên nhân như sau:
– Sự tham gia của TKĐT trong quá trình quy hoạch chưa được phân định rõ ràng, tiến trình thực hiện được quy định trong các văn bản pháp quy còn chồng chéo. Các sản phẩm, hồ sơ về TKĐT chưa được quy định cụ thể dẫn đến các khó khăn trong quá trình thực hiện, thẩm định và phê duyệt.
– Các nội dung của TKĐT chủ yếu tập trung vào việc xác định không gian kiến trúc cảnh quan đô thị, chưa có các công cụ nhằm đảm bảo sự cân đối quyền lợi giữa cá nhân và lợi ích cộng đồng, tạo ra nguồn lực đầu tư phát triển xây dựng đô thị theo định hướng đề ra.
– Kết quả của các đồ án TKĐT là các bức tranh cố định của không gian đô thị do đó khi đưa vào áp dụng trở nên không khả thi trong điều kiện kinh tế, xã hội luôn biến động.
Nghị định 08 năm 2005 về quy hoạch của Chính phủ đã đưa phần TKĐT vào nội dung của Quy hoạch đô thị. Thực tế cho thấy những nội dung TKĐT trong Nghị định chưa hoàn chỉnh, cả 3 nội dung của của TKĐT là sản phẩm Thiết kế – Quy định – Thể chế đều chưa được làm rõ.
Về Thiết kế, Nghị định mới chỉ đưa ra nội dung theo hai cấp độ : Quy hoạch chung và quy hoạch chi tiết, thiếu hẳn sự phân biệt theo tính chất các khu vực quy hoạch. Nếu đem các nội dung này áp dụng TKĐT cho khu công nghiệp thì thừa, với các khu đô thị lịch sử, tuyến phố đi bộ hay quảng trường thì thiếu. Các khía cạnh về tiện nghi đô thị, các hoạt động xã hội cũng không được đưa vào trong nội dung của các quy định.
Các điều khoản hướng dẫn việc lập các điều lệ quản lý, hướng dẫn đô thị chưa đầy đủ. Đặc biệt là các thể chế bắt buộc hay khuyến khích chưa được làm rõ. Người quy hoạch dù có muốn đưa ra các quy định chặt chẽ cũng biết khó có thể được thực hiện.

Đô thị Việt Nam phát triển lộn xộn vì thiếu TKĐT và các thể chế thực thi
Thể chế là khâu vướng mắc nhất bởi những điều khoản ràng buộc việc thực thi TKĐT sẽ được đề xuất và thực thi dưới tác động của đội ngũ quản lý và lãnh đạo các địa phương. Nhưng họ lại là những người thiếu chuyên môn về Thiết kế đô thị và thường không ý thức đầy đủ về yêu cầu chất lượng không gian đô thị. Các đồ án quy hoạch hiện nay đang được người ra quyết định quan tâm nhiều về mặt giao thông, sử dụng đất, lợi ích của giá trị đất hơn là các vấn đề về cảnh quan, không gian, các điểm nhìn đẹp…Ngay cả khi một phương án TKĐT được coi là tốt nhưng không có thể chế để đảm bảo tính nghiêm ngặt khi thực thi nó thì cũng chỉ là bức tranh đẹp trên giấy.
Thiết kế – Quy định – Thể chế thực hiện, 3 yếu tố này phải ra đời đồng bộ, hợp lý thì TKĐT mới có ý nghĩa.
Tình hình kiến trúc đô thị Việt Nam đang rất báo động, diện mạo đô thị manh mún, lộn xộn. Sự phát triển chậm chạm của công tác TKĐT chính là một trong những nguyên nhân cơ bản. Vì vậy rất cần có những quyết tâm để tạo nên sự đột phá trong công tác phát triển TKĐT một cách hiệu qủa. TKĐT được phát huy đầy đủ sẽ là công cụ rất hữu hiệu để không gian các đô thị Việt Nam đẹp hơn, môi trường sống tốt hơn trong tương lai gần.
KTS. Lã Toàn Thắng
Tài liệu tham khảo