Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Kiến trúc mô đun (Modular Architecture hoặc Prefabricated Architecture) là phương pháp xây dựng trong đó các bộ phận của công trình (tường, sàn, mái, cột, dầm, vách ngăn…) được sản xuất sẵn tại nhà máy, sau đó được vận chuyển đến công trường để lắp ghép thành công trình hoàn chỉnh. Đây là sự kết hợp giữa kỹ thuật sản xuất công nghiệp và nghệ thuật thiết kế kiến trúc, nhằm tối ưu hóa chi phí, thời gian thi công và chất lượng công trình.
Kiến trúc mô đun không phải là một khái niệm mới. Từ thế kỷ 17, người ta đã sử dụng các kết cấu tiền chế trong các công trình tạm thời. Tuy nhiên, đến thế kỷ 20, đặc biệt là sau Thế chiến II, khi nhu cầu tái thiết nhà ở cấp bách, kiến trúc lắp ghép bắt đầu phát triển mạnh mẽ. Ở các quốc gia như Anh, Pháp, Liên Xô (trước đây), Mỹ và Nhật Bản, phương pháp này được ứng dụng rộng rãi để giải quyết khủng hoảng nhà ở.

Được xây dựng vào năm 1972, Nakagin Capsule Tower là biểu tượng của kiến trúc mô-đun tại Nhật Bản. Tòa nhà gồm các “viên nang” (capsule) có thể tháo rời, mỗi căn hộ nhỏ gọn được thiết kế cho người độc thân làm việc tại Tokyo. Mặc dù đã bị tháo dỡ vào năm 2022, công trình này vẫn là biểu tượng của phong trào kiến trúc Metabolist.

Được thiết kế bởi Bjarke Ingels Group (BIG), Dortheavej Residence là dự án nhà ở xã hội sử dụng mô-đun lắp ghép bằng gỗ. Công trình tận dụng ánh sáng tự nhiên, tạo không gian sống linh hoạt và thân thiện với môi trường. Dự án này là minh chứng cho việc áp dụng kiến trúc mô-đun trong nhà ở xã hội chất lượng cao.

Urban Rigger là dự án nhà ở sinh viên nổi trên mặt nước, được xây dựng từ các container tái chế. Thiết kế bởi Bjarke Ingels Group, dự án cung cấp giải pháp nhà ở linh hoạt, thân thiện với môi trường và tận dụng không gian mặt nước trong đô thị.
Ngày nay, với sự tiến bộ của công nghệ sản xuất, vật liệu mới và tự động hóa, kiến trúc mô đun đã tiến thêm một bước lớn, không chỉ trong nhà ở mà còn cả trong các công trình thương mại, trường học, bệnh viện, thậm chí cả cao ốc văn phòng.
Ưu điểm của kiến trúc mô đun đầu tiên là tiết kiệm thời gian và chi phí,
quá trình thi công tại công trường được rút ngắn do các cấu kiện đã được sản xuất sẵn, có thể thi công song song các công đoạn (sản xuất và chuẩn bị nền móng), giảm thiểu chi phí nhân công và chi phí phát sinh do thời tiết xấu. Thứ hai là chất lượng đồng bộ và kiểm soát tốt, các bộ phận được sản xuất trong môi trường nhà máy nên dễ kiểm soát chất lượng, độ chính xác cao, hạn chế sai sót do tay nghề thủ công không đồng đều tại công trường. Thứ ba là thân thiện môi trường, giảm rác thải xây dựng và tiếng ồn tại công trường, có khả năng tái sử dụng các cấu kiện, giảm lãng phí tài nguyên. Thứ tư là tính linh hoạt cao dễ dàng tháo dỡ, di dời và mở rộng, phù hợp với nhiều mục đích sử dụng khác nhau.
Ngoài những ưu điểm trên thì kiến trúc mô đun cũng có những nhược điểm và thách thức. Thứ nhất là chi phí đầu tư ban đầu cao, cần đầu tư vào nhà máy, máy móc và dây chuyền sản xuất hiện đại, chi phí vận chuyển cấu kiện lớn và yêu cầu thiết bị nâng hạ chuyên dụng. Thứ hai là thiết kế hạn chế sáng tạo, các mô-đun thường theo kích thước chuẩn, đôi khi làm giảm tính độc đáo trong thiết kế, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa kiến trúc sư và kỹ sư để đảm bảo tính khả thi trong thi công. Thứ ba là phụ thuộc vào hạ tầng giao thông, việc vận chuyển các mô-đun lớn gặp khó khăn tại các khu vực có địa hình hiểm trở hoặc cơ sở hạ tầng yếu.
Kiến trúc Mô đun được ứng dụng rất nhiều trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tại châu Âu nhiều quốc gia như Thụy Điển, Hà Lan, Đức đã sử dụng kiến trúc lắp ghép trong nhà ở xã hội và các công trình công cộng. Tại Nhật Bản là quốc gia đi đầu trong việc ứng dụng công nghệ lắp ghép vào xây dựng nhà ở dân dụng. Tại Mỹ và Trung Quốc: Có các tòa nhà cao tầng được lắp ghép hoàn toàn như khách sạn 15 tầng được lắp trong 6 ngày tại Hồ Nam (Trung Quốc). Riêng tại Việt Nam đã áp dụng công nghệ lắp ghép trong các công trình như nhà ở xã hội, trường học vùng cao, nhà lắp ghép trong khu công nghiệp, các công trình quân sự, và đặc biệt là các khu cách ly nhanh trong đại dịch COVID-19. Một số doanh nghiệp như Vinaconex, Hòa Bình Corp, Coteccons đã nghiên cứu và thử nghiệm các mô hình nhà lắp ghép cho các dự án quy mô lớn
Đặc thù trong lĩnh vực quân sự, kiến trúc Mô đun rất được quan tâm và ưu tiên phát triển, nhân rộng bởi tính cơ động, nhanh chóng, tiết kiệm và hiệu quả, đặc biệt trong các khu vực biên giới, hải đảo, vùng sâu vùng xa hoặc trong các tình huống chiến đấu, phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn. Một số mô hình đã triển khai: Bệnh viện dã chiến cấp 2 của Việt Nam tại Nam Sudan (LHQ), nhà container tại các đảo thuộc quần đảo Trường Sa, doanh trại lắp ghép cho các đoàn cứu hộ miền Trung, miền núi phía Bắc trong mùa lũ, cầu phao dã chiến thay cầu Phong Châu…

Phương án Nhà di động dùng trên công trường bằng Container module. Sử dụng các mô đun container (kích thước 20 feet hoặc 40 feet), được cải tiến để làm nơi ở, làm việc, y tế, nhà ăn, kho…
Xu hướng phát triển kiến trúc lắp ghép trong tương lai trước hết là kết hợp công nghệ số và tự động hóa, sử dụng mô hình BIM (Building Information Modeling) để thiết kế và kiểm soát chất lượng mô-đun, tích hợp IoT (Internet of Things) để giám sát trạng thái công trình trong và sau khi thi công. Đồng thời, hướng tới công trình thông minh và bền vững, sử dụng vật liệu xanh, nhẹ, cách nhiệt tốt và tái chế được, áp dụng tiêu chuẩn xây dựng xanh (LEED, EDGE…) để giảm thiểu tác động đến môi trường. Ngoài ra, kiến trúc Mô đun ngày càng mang tính cá nhân hóa, dù theo mô-đun chuẩn nhưng nhờ công nghệ in 3D, CNC và thiết kế linh hoạt, có thể cá nhân hóa từng căn nhà theo nhu cầu và phong cách riêng.
Kiến trúc Mô đun là một xu hướng tất yếu trong ngành xây dựng hiện đại. Với những ưu điểm nổi bật về tốc độ, chi phí, độ chính xác và thân thiện môi trường, mô hình này đang được xem là giải pháp hữu hiệu để đối mặt với những thách thức của đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu và nhu cầu ngày càng cao về nhà ở chất lượng. Tuy nhiên, để kiến trúc Mô đun phát triển bền vững, cần có sự đầu tư đồng bộ về công nghệ, nhân lực và hành lang pháp lý phù hợp./.
Bài viết: Cao Tiến Đà