Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ”, tỉnh Gia Lai đang tích cực triển khai các giải pháp khoa học, công nghệ nhằm hỗ trợ công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Mới đây, Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai phối hợp với Viện Thiết kế/Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật (Bộ Quốc phòng) tổ chức khảo sát bằng công nghệ radar xuyên đất tại khu vực đồi Xuân Sơn, xã Kim Sơn, tỉnh Gia Lai. Đây là phương pháp khảo sát hiện đại, góp phần xác định những khu vực có dấu hiệu bất thường dưới lòng đất, phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ một cách khoa học, chính xác và hiệu quả hơn.

Tổ khảo sát thực hiện trong rừng keo lá chàm khu vực phía Đông bia tưởng niệm
Hơn nửa thế kỷ đã đi qua, Đồi Xuân Sơn hôm nay đã khoác lên mình một màu xanh khác. Những cánh rừng keo nối tiếp nhau phủ kín sườn đồi, dấu tích chiến tranh dần bị thời gian và những mùa canh tác xóa nhòa. Thế nhưng, dưới lớp đất ấy, vẫn còn những người lính chưa trở về. Các anh đã nằm lại nơi đây sau trận đánh khốc liệt cuối năm 1966, khi tuổi đời còn rất trẻ và phía trước vẫn còn biết bao ước vọng.
Theo tư liệu lịch sử, đêm 26, rạng sáng 27/12/1966, Trung đoàn 22, Sư đoàn 3 Sao Vàng, Quân khu V phối hợp với lực lượng dân quân, chính đảng địa phương tổ chức tập kích cụm quân Mỹ đóng tại Đồi Xuân Sơn, xã Kim Sơn. Trận đánh là một chiến công đặc biệt xuất sắc, góp phần giáng một đòn mạnh vào chiến thuật càn quét, bình định của quân Mỹ trên địa bàn.
Đồi Xuân Sơn khi ấy là một vị trí quân sự quan trọng. Theo tư liệu được ghi nhận, trên đỉnh đồi, quân Mỹ bố trí trận địa pháo cùng lực lượng bộ binh, được sự yểm trợ của các căn cứ pháo binh lân cận. Với địa hình thuận lợi cho phòng thủ và hệ thống hỏa lực mạnh, phía Mỹ tin rằng cứ điểm này khó có thể bị tiến công. Trong đêm cuối tháng 12 năm 1966, những người lính Trung đoàn 22 đã bất ngờ mở trận đánh, đưa cuộc chiến đến tận trận địa của đối phương.

Thiết bị khảo sát Radar xuyên đất thao tác trên bề mặt đất
Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt. Giữa mưa bom, bão đạn, những người lính Việt Nam đã tiến vào trận địa của đối phương bằng lòng quả cảm và ý chí quyết tâm. Nhiều chiến sĩ đã trúng phải những mũi tên kim loại từ loại bom “tổ ong” – thứ vũ khí chứa hàng nghìn mũi tên nhỏ trong ruột bom, khi phát nổ tạo thành một vùng sát thương rộng. Họ đã ngã xuống ngay trên mảnh đất mà mình chiến đấu, trong tư thế của những người lính xung trận.
Có những sự hy sinh không thể đo đếm bằng lời kể. Có những người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, để lại quê nhà một lời hẹn chưa kịp thực hiện. Có những người mẹ, người vợ, người con chờ đợi suốt nhiều thập kỷ mà không biết người thân của mình đã nằm lại ở đâu. Và cũng có những đồng đội, sau chiến tranh, mang theo ký ức về những người đã cùng mình chiến đấu nhưng chưa một lần được biết nơi họ yên nghỉ. Đó cũng là lý do hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Đồi Xuân Sơn chưa bao giờ dừng lại.
Sau nhiều năm, bằng sự kết nối của các nhân chứng lịch sử, trong đó có thông tin từ một cựu chiến binh Mỹ từng tham gia chiến tranh tại Việt Nam, cùng những tư liệu và ký ức của các cựu chiến binh Việt Nam, cơ quan chức năng đã từng bước khoanh vùng khu vực có khả năng có mộ tập thể. Tháng 3/2022, lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) tổ chức khảo sát, thăm dò và phát hiện một hố chôn tập thể tại khu vực Đồi Xuân Sơn.

Hiện trạng khu vực khảo sát khó khăn trong thao tác máy
Kết quả ấy đã mở ra một chương đặc biệt xúc động. Sau quá trình tìm kiếm, hàng chục hài cốt cùng nhiều di vật chiến tranh được phát hiện. Qua đối chiếu tư liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng, mẫu xương và các di vật, cơ quan chức năng xác định đây là hài cốt của những người đã hy sinh trong trận tập kích cứ điểm Xuân Sơn cuối năm 1966. Đến tháng 4/2022, khoảng 60 liệt sĩ được truy điệu, an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Kim Sơn; trong đó có 51 cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 22, Sư đoàn 3 Sao Vàng và 9 quân, dân, chính đảng địa phương.
60 người lính đã trở về sau 56 năm. Nhưng với Đồi Xuân Sơn, hành trình ấy vẫn chưa kết thúc.
Bởi theo các nguồn tư liệu và thông tin nhân chứng, trên ngọn đồi này vẫn còn những vị trí chưa xác định được nơi chôn cất các chiến sĩ đã hy sinh. Mỗi vị trí chưa được xác định đồng nghĩa với một câu hỏi còn bỏ ngỏ; phía sau đó có thể là một gia đình vẫn đang mong chờ, một người mẹ đã khuất mà cả đời chưa biết phần mộ con mình ở đâu, hay một người đồng đội vẫn đau đáu với lời hứa tìm lại những người đã nằm xuống.
Đồi Xuân Sơn hôm nay cũng không còn nguyên trạng như hơn nửa thế kỷ trước. Đây là một ngọn đồi thấp, phía đông bắc giáp núi Gò Công, ba hướng còn lại giáp sông Nước Lương. Qua hàng chục năm, người dân đã canh tác, cải tạo đất; địa hình nhiều nơi đã thay đổi. Những khu vực từng là trận địa, hố chiến đấu hay nơi chôn cất có thể đã bị đất đá vùi lấp, xáo trộn. Hiện nay, nhiều diện tích được trồng keo, cây cối mọc rậm rạp, khiến việc tiếp cận và tìm kiếm bằng phương pháp thủ công gặp không ít khó khăn.
Trong điều kiện đó, mỗi thông tin lịch sử, mỗi lời kể của nhân chứng và mỗi dấu hiệu bất thường trên thực địa đều trở nên quý giá. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ radar xuyên đất đang mở thêm một hướng tiếp cận mới trong hành trình tìm kiếm những người lính còn nằm lại dưới lòng đất.
Trong khuôn khổ thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ”, UBND tỉnh Gia Lai phối hợp với Viện Thiết kế/Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật (Bộ Quốc phòng) triển khai khảo sát bằng công nghệ radar xuyên đất tại khu vực Đồi Xuân Sơn.
Từ các tư liệu lịch sử, thông tin của nhân chứng và đặc biệt là những dữ liệu do cựu binh Mỹ cung cấp, lực lượng chức năng đã từng bước khoanh vùng khu vực cần khảo sát. Trong đó, diện tích khoảng 1 ha ở phía đông Nhà bia tưởng niệm Đồi Xuân Sơn được xác định là khu vực cần tập trung khảo sát.
Khác với cách tìm kiếm truyền thống phải đào, mở từng lớp đất để kiểm tra, radar xuyên đất cho phép khảo sát dưới bề mặt địa hình, ghi nhận những dấu hiệu bất thường trong lòng đất. Những dữ liệu thu được sẽ là cơ sở để các lực lượng chuyên môn tiếp tục phân tích, khoanh vùng và xác định những vị trí cần kiểm tra thực địa, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả tìm kiếm, hạn chế việc đào xới trên diện rộng.
Ở Đồi Xuân Sơn, quá khứ không chỉ nằm trong những trang tài liệu đã cũ. Quá khứ hiện hữu trong từng mô đất, từng gốc cây, từng khoảng rừng và trong ký ức của những người từng chứng kiến trận đánh năm xưa. Có thể việc tìm kiếm sẽ còn khó khăn. Có thể những dấu tích của trận đánh đã bị thời gian vùi lấp. Nhưng mỗi mét đất được khảo sát, mỗi dấu hiệu được phát hiện, mỗi thông tin được xác minh đều mang theo một ý nghĩa đặc biệt: đó là hành trình đưa những người đã hy sinh trở về với đồng đội, với quê hương và với gia đình.
Bởi với những người đã ngã xuống, không có sự hy sinh nào bị lãng quên.
Và với những người đang sống, tìm được các anh không chỉ là hoàn thành một nhiệm vụ. Đó còn là lời tri ân đối với một thế hệ đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường, là trách nhiệm với lịch sử và cũng là cách để những người lính năm xưa thực sự được trở về sau một hành trình dài hơn nửa thế kỷ.
Một số hình ảnh khác ghi nhận:

Bài viết: Đoàn Xuân Hưng, Trung tâm Thí nghiệm.