Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Như chúng ta đã biết, con người có thể sống sót trong 30 ngày mà không cần ăn, 3 ngày không uống, nhưng chỉ 3 phút nếu không thở. Nhu cầu về không khí của con người cũng không đổi, chúng ta hít thở nó thường xuyên dù trong nhà hay ngoài nhà, thậm chí phải chấp nhận cả khi chất lượng không được như mong đợi. Mùi khó chịu khiến con người nhận ra chất lượng không khí không tốt, nhưng nhiều khi khứu giác lại không thể cảm nhận được những tác nhân gây hại đang tồn tại, như các hóa chất độc hại – chúng ảnh hưởng vô cùng tồi tệ tới sức khỏe. Mùi là tín hiệu rõ ràng nhất được não và hệ thần kinh cảm nhận một cách có ý thức, cho phép chúng ta đưa ra những đánh giá về môi trường chúng ta đang sống.
Tìm hiểu thêm về nguyên nhân khiến chất lượng không khí trong mỗi công trình, không tốt cho sức khỏe, chúng ta dễ dàng đưa ra giải pháp thiết kế phù hợp. Từ đó, sẽ nêu ra và thực hiện cải tạo được chất lượng không khí xấu, nâng cao chất lượng cuộc sống, đảm bảo sức khỏe cho người sử dụng.

Khí thải ra từ các hợp chất trong nhiều loại sản phẩm hiện đại (sơn, thảm, sàn, hoàn thiện đồ nội thất, mỹ phẩm, thuốc xịt, v.v.) đã được chứng minh là có nhiều tác động bất lợi đối với sức khỏe, bao gồm rối loạn nhận thức ngắn hạn, rối loạn hô hấp và ung thư khi tiếp xúc trong thời gian dài. Trong không khí, có quá nhiều các chất ô nhiễm hóa học và sinh học không hề có mùi nên vô cùng khó nhận biết, thậm chí với nồng độ đậm đặc và gây hại cho con người, dẫn đến hiện tượng đau đầu, mệt mỏi, dị ứng và phản ứng bất lợi khác cho cơ thể.
Thực tế, con người đã nhận thức được tầm quan trọng của chất lượng không khí ngoài trời thông qua các chỉ số về chất lượng, qua các thông tin về các thành phố ô nhiễm nhiều khói bụi, thậm chí cả việc chúng ta chấp nhận chất lượng không khí của môi trường trong nhà (đặc biệt là trong các tòa nhà sử dụng điều hòa không khí). Điều đáng lo nhất là chất lượng không khí trong nhà cũng không hề sạch, luôn tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ gây hại. Vì vậy, các nhà thiết kế hệ thống thông gió điều hòa không khí được giao nhiệm vụ là đảm bảo chất lượng của môi trường làm việc này, loại bỏ các mối nguy hại tiềm ẩn từ môi trường không khí, mang lại môi trường trong lành đảm bảo cho sức khỏe con người. 
Chất lượng không khí trong nhà, hay còn gọi là IAQ, bao gồm nhiều yếu tố: nhiệt độ, độ ẩm và nồng độ chất ô nhiễm. Nói chung, IAQ đề cập đến sự thoải mái, sức khỏe và hạnh phúc của cư dân tòa nhà. Theo đó, trong khi các chất ô nhiễm và các hạt có thể được đo lường một cách khách quan, thì cũng có một thành phần mang tính chủ quan đối với IAQ. Các yếu tố như tuổi tác, giới tính, và thậm chí quốc tịch và văn hóa có thể ảnh hưởng đến cách một cá nhân cảm nhận chất lượng không khí. Phương pháp nhận thức của con người về chất lượng không khí chủ yếu thông qua các mùi, vì các loại tác động gây ra các cảm nhận khác cần phải mạnh hơn đáng kể mới có thể được nhận thấy, trong khi nó vẫn đang ảnh hưởng đến sức khỏe. Tuy nhiên, ngay cả khi không được nhận ra chất lượng không khí không đảm bảo, nó vẫn đang âm thầm từng ngày, từng giờ ảnh hưởng đến cuộc sống và hoạt động của mỗi cư dân.
Vậy tại sao nó quan trọng?
Trong một công trình xây dựng, theo một tiêu chuẩn được xác lập riêng thì chất lượng không khí trong công trình được chấp nhận thông qua các thông số dựa trên cơ sở khoa học và tính toán. Chẳng hạn, các công trình như trường học, bệnh viện là nơi chứa nhiều nhân tố dễ bị tổn thương, do đó chất lượng không khí có hại sẽ ảnh hưởng bất lợi hơn rất nhiều so với các công trình như văn phòng, nhà máy. Chất lượng không khí không đạt tiêu chuẩn trong bệnh viện có thể dẫn đến nhiễm trùng bệnh nhân và lây lan dịch bệnh, ảnh hưởng đến nhân viên y tế, làm giảm năng suất và khả năng cung cấp dịch vụ chăm sóc tích cực. Thông gió tự nhiên và ánh sáng ban ngày cũng được chứng minh là làm giảm thời gian phục hồi và cải thiện bệnh nhân đang điều trị thần kinh. 
Tương tự, trong môi trường học đường, IAQ kém có thể ảnh hưởng đến học sinh và giáo viên. Đối với học sinh, chất lượng không khí kém có liên quan nhiều hơn đến sự nghỉ học, làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn và các bệnh về đường hô hấp khác, gây sự khó chịu và giảm khả năng tập trung cũng như tiếp thu kiến thức. Trẻ em cũng dễ bị ảnh hưởng bởi các chất ô nhiễm môi trường hơn, lý do là vì cơ thể đang phát triển có tỷ lệ trao đổi khí trên trọng lượng cơ thể nhiều hơn so với người trưởng thành. Tuy nhiên, ngay cả các giáo viên là người trưởng thành, hệ miễn dịch tốt cũng bị ảnh hưởng bởi chất lượng không khí không được đảm bảo. 
Trong nhà hoặc văn phòng, ảnh hưởng của các chất ô nhiễm có thể khó phát hiện như nhau, vì bất kỳ triệu chứng nào cũng có thể khó xác định nguyên nhân cụ thể. Nghiên cứu đã chứng minh nếu không khí tại nơi làm việc không tốt thì ảnh hưởng rất lớn tới sự tập trung và năng suất làm việc. Nồng độ CO2 cao trong tòa nhà văn phòng hoặc phòng họp kém thông thoáng có thể khiến công nhân cảm thấy mệt mỏi và uể oải, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng làm việc và ra quyết định. Tương tự, chất lượng không khí trong nhà dẫn đến ngột ngạt hoặc khó chịu khác, nó có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, cũng như gây ra các triệu chứng hô hấp và đau đầu. 
Vậy bạn đo lường nó như thế nào?
Các nguồn gây ô nhiễm không khí trong nhà có thể được phân thành bốn loại. Thứ nhất, nguồn ô nhiễm ngoài nhà bao gồm giao thông và ô nhiễm từ các nhà máy và khu công nghiệp. Thứ hai, là các hoạt động và sản phẩm liên quan đến mỗi cá nhân, trong đó bao gồm ô nhiễm được tạo ra từ nấu ăn, khói thuốc lá, sản phẩm tẩy rửa, chăm sóc cá nhân và máy in. Thứ ba, là vật liệu xây dựng và đồ nội thất, bao gồm ô nhiễm từ các yếu tố như gỗ dán, sơn, đồ nội thất, và các tấm phủ sàn hoặc tường. Cuối cùng, chính là hệ thống thông gió, liên quan đến các bộ lọc, ống dẫn và máy tạo độ ẩm.
Những nguồn này có thể phát ra các hạt và khí bên trong chính sản phẩm khi tiếp xúc với các sản phẩm khác hoặc phát sinh trong quá trình sử dụng. Các yếu tố như tốc độ thông gió, tốc độ không khí, nhiệt độ, độ ẩm tương đối, các hoạt động, tần suất và thời gian tiếp xúc với các chất ô nhiễm ảnh hưởng đến tác động của các chất ô nhiễm này và cảm nhận về chất lượng không khí trong nhà. 
Để đánh giá chất lượng không khí trong nhà của tòa nhà, các chỉ số đánh giá bao gồm mức độ ngột ngạt, lượng chất ô nhiễm và mùi khí và lượng chất hạt. Độ ngột ngạt của không khí thường được xác định bằng cách đo mức độ CO2, trong khi các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) được đo để đánh giá mức độ chất ô nhiễm. Ví dụ, nồng độ CO2 bình thường trong không khí ngoài trời là từ 250-350 đơn vị trên 1.000.000 đơn vị không khí (250-350 ppm), trong đó một không gian trong nhà điển hình với sự trao đổi không khí tốt dao động từ 350-1.000 ppm.
Với tốc độ lên tới 1.000 ppm, con người có thể bắt đầu phàn nàn về tình trạng buồn ngủ và sự khó chịu. Khi mức đạt 2.000-5.000 ppm, không khí sẽ có cảm giác ngột ngạt, khó thở, có thể gây đau đầu, buồn ngủ, kém tập trung, mất chú ý và thậm chí tăng nhịp tim và buồn nôn nhẹ. Giới hạn tiếp xúc nơi làm việc trong hầu hết các khu vực pháp lý là 5.000 ppm trong khoảng thời gian 8 giờ. Ngoài ra, mức độ VOC thường lớn hơn trong nhà gấp 2-5 lần so với ngoài trời do có nhiều sản phẩm gia dụng giải phóng các hóa chất này. 
Đo lượng hạt trong không khí bao gồm cả các hạt lơ lửng có thể hô hấp được và các hạt mịn, chính là hai kích cỡ hạt khác nhau và mức độ tương ứng gây ra sự khó chịu, ảnh hưởng đến sức khỏe. Các hạt lớn hơn (nhỏ hơn 10 micromet) nguy hiểm ở mức 20 micromet trên mét khối. Các hạt dưới 2,5 micromet không được vượt quá 10 micromet/m3 và được sử dụng để xác định các chỉ số chất lượng không khí thường thấy ở các thành phố lớn.
Khói bụi và sương mù được gây ra chủ yếu bởi các hạt nhỏ hơn này và là bằng chứng trực quan về chất lượng kém của không khí ngoài nhà. Trong nhà, yếu tố dễ nhận thấy nhất của chất lượng không khí là mùi. Tuy nhiên, việc đánh giá mùi có phần chủ quan hơn so với các phép đo khác vì nó liên quan đến phân tích không chỉ nồng độ và cường độ của chúng, mà còn cả đánh giá về sự dễ chịu hay khó chịu.
Vì vậy, các chuyên gia đã nghiên cứu và chỉ ra rằng: phương án thiết kế cho chất lượng không khí trong nhà đảm bảo cho sức khỏe con người chính là giữ cho không khí trong nhà không bị trao đổi với ngoài trời trong những điều kiện khắc nghiệt. Nhưng cách nhiệt và kín khí có thể giữ lại các chất ô nhiễm bên trong tòa nhà và dẫn đến IAQ kém. Lúc này, vai trò của hệ thống thông gió đóng vai trò chủ đạo. Hệ thống thông gió có thể sử dụng thông gió tự nhiên, thông gió cơ học hoặc kết hợp cả hai. Các tính năng chính của một hệ thống thông gió (liên quan đến chất lượng không khí) là công suất lưu thông và không khí sạch được cung cấp đến đúng nơi cần thiết. 
Với hệ thống thông gió cơ học, có thể sử dụng máy kiểm tra tự động hoặc thủ công để xác định khi nào cần thông gió trong không gian trong nhà. Các hệ thống tự động (có thể được đặt thành bộ hẹn giờ hoặc được lập trình phát hiện mức độ ô nhiễm, như định lượng khí CO2) là lựa chọn tối ưu nhất. Tuy nhiên, kiểm soát thủ công có thể làm tăng cảm giác thoải mái của người sử dụng. Một yếu tố quan trọng khác trong các hệ thống cơ khí là bảo trì. Ngay cả hệ thống thông gió được thiết kế tốt nhất sẽ không hoạt động như dự định nếu không được bảo trì thường xuyên, ví dụ nếu bộ lọc không khí không được làm sạch và thay đổi theo đúng qui trình bảo trì. 
Một lựa chọn khác là thông gió tự nhiên, giúp loại bỏ các thiết bị và ống dẫn tốn kém trong một dự án, đồng thời giảm thiểu chi phí vận hành. Con người sẽ được hưởng những lợi ích tâm lý khi tiếp xúc với thiên nhiên. Tuy nhiên, do tự nhiên, thông gió tự nhiên không được kiểm soát và do đó có thể không phải lúc nào cũng đủ. Nhiều vị trí, khí hậu và các loại công trình cũng tạo ra những thách thức bổ sung hoàn toàn dựa vào thông gió tự nhiên, chủ yếu là do không khí ngoài trời và ô nhiễm tiếng ồn và sự chênh lệch nhiệt độ trong nhà / ngoài trời cực độ.
Ngày nay, nhiều hệ thống kết hợp cả hai phương pháp: thông gió tự nhiên và cơ học, còn gọi là hệ thống kết hợp. Các chương trình tính toán nghiên cứu ứng dụng nhận thức được tầm quan trọng của IAQ và không khí trong lành, đã kết hợp nó vào các thông số kỹ thuật của chúng. Theo chương trình BREEAM của Vương quốc Anh, trong danh mục Sức khỏe và An sinh, các khoản tín dụng có sẵn để giảm thiểu các nguồn gây ô nhiễm không khí cũng như mang lại tiềm năng thông gió tự nhiên. Chương trình LEED của Hội đồng Công trình Xanh Hoa Kỳ cũng đánh giá bằng điểm cho thiết kế có chất lượng không khí tốt, nhưng không đặc biệt cho thông gió tự nhiên. Tiêu chuẩn xây dựng WELL có cách tiếp cận toàn diện hơn đối với chất lượng không khí trong nhà, với dòng Air Air là một trong bảy khái niệm cốt lõi của nó và hàng tá các tính năng có thể được xác minh, từ lệnh cấm hút thuốc đến kiểm soát độ ẩm và kiểm soát độ ẩm.

Các hệ thống như những gợi ý này theo các hướng mà kiến trúc sư và nhà thiết kế có thể thực hiện để cung cấp cho các tòa nhà không khí trong lành. Phương án thực tế tốt nhất để cải thiện chất lượng không khí trong nhà là giảm ô nhiễm tại nguồn phát, đồng thời cải thiện thông gió và thanh lọc không khí. Điểm khởi đầu vững chắc là chỉ định cẩn thận, chính xác các vật liệu và thiết bị không gây ô nhiễm để loại bỏ VOC càng nhiều càng tốt, nhưng các yếu tố giảm thiểu khác nhau có thể làm cho điều này không thực tế hoặc thậm chí không khả thi. 
Sau đó, bước tiếp theo là thông gió và đảm bảo đủ khối lượng không khí thay đổi được cung cấp mỗi giờ phù hợp với thể tích không gian. Thể tích không khí thay đổi được quyết định bởi các yếu tố như không gian bị chiếm dụng và các hoạt động diễn ra trong đó. Khi không khí này đi vào tòa nhà, nó cần được thanh lọc, lọc ra các hạt vật chất. Đây là thời điểm mà chúng ta cần đặc biệt chú ý, vì nếu những bộ lọc này không được duy trì thường xuyên, chính chúng có thể trở thành một nguồn gây ô nhiễm.
Một phương án khác là kết hợp các không gian đệm – “nhà máy xanh” vào thiết kế tòa nhà, chẳng hạn như thông qua một bức tường xanh hoặc khu vực trồng cây trong nhà. Thực vật không chỉ lọc carbon dioxide và một số hóa chất độc hại ra khỏi không khí, mà các nguyên tắc của biophilia chỉ ra rằng con người tiếp xúc với thiên nhiên sẽ làm tăng sức khỏe tinh thần và thể chất. Tuy nhiên, các “nhà máy” này không thể một mình giải quyết vấn đề chất lượng không khí của tòa nhà. Các sản phẩm, thiết bị thanh lọc không khí cũng có thể cải thiện IAQ bằng cách hấp thụ formaldehyd. 
Ô nhiễm không khí ngày nay chính là môi trường giết người phổ biến nhất, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, với khoảng 7 triệu ca tử vong hàng năm trên toàn thế giới. Vì vậy, mỗi công trình được xây dựng mới chính là một cơ hội để thiết kế đồng bộ tạo một không gian trong nhà có chất lượng không khí đảm bảo. Hay chỉ đơn giản là các công trình cũ chưa hề quan tâm tới IAQ, cũng sẽ được cải thiện rất nhiều khi trang bị thêm các thiết bị phù hợp. Chúng ta dành phần lớn thời gian trong nhà, vì vậy, cần quan tâm và đầu tư đúng mức cho chính môi trường – nơi quyết định phần lớn tới sức khỏe của mình.
Còn bạn, một nhà thiết kế, bạn sẽ làm gì để thay đổi chất lượng không khí trong mỗi công trình mà bạn kiến tạo???
Biên dịch: NCS. KTS. Bùi Thị Kim Dung (Theo Archdaily)