CHUYỂN ĐỔI KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC QUÂN SỰ Ở VIỆT NAM “TỪ PHÁO ĐÀI TRUYỀN THỐNG ĐẾN CĂN CỨ THÔNG MINH” - DCCD

13


08-2025

CHUYỂN ĐỔI KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC QUÂN SỰ Ở VIỆT NAM “TỪ PHÁO ĐÀI TRUYỀN THỐNG ĐẾN CĂN CỨ THÔNG MINH”

360 DCCD

“Transforming Military Architectural Space in Vietnam: From Traditional Fortresses to Smart Bases”

Trong bối cảnh đô thị hóa tăng tốc và cuộc cách mạng công nghệ số, kiến trúc quân sự đang trải qua một quá trình chuyển đổi hình thái sâu sắc – Từ hệ thống pháo đài truyền thống mang tính phòng thủ thụ động trong thời kỳ phong kiến – thuộc địa, đến các mô hình căn cứ quân sự hiện đại tích hợp công nghệ số, hình thái không gian quân sự Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn biến đổi sâu sắc. Nghiên cứu này tập trung phân tích sự tiến hóa của kiến trúc quân sự qua các mốc lịch sử chính, đồng thời làm rõ vai trò của yếu tố công nghệ trong việc hình thành các căn cứ thông minh hiện nay. Thông qua đó, bài viết góp phần nhận diện xu hướng thiết kế không gian quân sự trong bối cảnh mới, đặt nền tảng cho việc phát triển mô hình căn cứ thông minh bền vững, thích ứng và bảo mật trong tương lai. Nghiên cứu cũng đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa không gian quân sự và dân sự, đồng thời đề xuất một hướng tiếp cận tích hợp, trong đó căn cứ quân sự tương lai không chỉ là điểm trọng yếu về quốc phòng mà còn là thành phần cấu trúc trong quy hoạch đô thị an toàn và bền vững.

  1. GIỚI THIỆU CHUNG

Trong lịch sử phát triển đô thị Việt Nam, không gian quân sự giữ vai trò then chốt trong tổ chức lãnh thổ và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Từ các pháo đài, thành lũy thời phong kiến đến hệ thống căn cứ, doanh trại trong thời kỳ kháng chiến, kiến trúc quân sự đã góp phần định hình diện mạo đô thị. Ngày nay, trước tốc độ đô thị hóa mạnh mẽ và sự phát triển của các công nghệ số như GIS, BIM hay AI, không gian quân sự Việt Nam đứng trước yêu cầu chuyển đổi để đáp ứng đồng thời mục tiêu quốc phòng – an ninh, hiện đại hóa hạ tầng và tích hợp hài hòa vào cấu trúc đô thị. Bài viết tập trung phân tích quá trình chuyển đổi hình thái kiến trúc quân sự tại Việt Nam dưới góc nhìn hình thái học đô thị và công nghệ số, qua đó đề xuất định hướng phát triển mô hình căn cứ quân sự thông minh trong tương lai. Hình thái kiến trúc quân sự không chỉ thể hiện trình độ kỹ thuật – chiến lược quốc phòng của từng thời kỳ mà còn phản ánh sự giao thoa giữa yếu tố địa – chính trị, văn hóa bản địa và bối cảnh xã hội – công nghệ. Trải qua ba giai đoạn chính – phong kiến, hiện đại hóa, và cách mạng công nghiệp 4.0 – kiến trúc quân sự Việt Nam đã biến đổi đáng kể về tư duy tổ chức không gian, vật liệu và mức độ tích hợp với đô thị, phù hợp với yêu cầu thích ứng linh hoạt trong bảo vệ Tổ quốc như nhấn mạnh trong Chiến lược phát triển khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đến năm 2030.

  1. DIỄN BIẾN HÌNH THÁI KIẾN TRÚC QUÂN SỰ Ở VIỆT NAM

2.1.Giai đoạn phong kiến – thuộc địa (Thế kỷ XVII–XIX): Sự hình thành hình thái không gian quân sự – đô thị truyền thống

Trong tiến trình lịch sử quân sự Việt Nam, từ thời Lê đến thời Nguyễn, các công trình quân sự như thành trì, đồn lũy, pháo đài được xây dựng nhằm bảo vệ kinh đô và trung tâm chính trị – quân sự trọng yếu, đồng thời đóng vai trò hạt nhân tổ chức không gian đô thị phong kiến. Đặc trưng hình thái gồm hệ thống thành lũy khép kín, hào nước bao quanh, vọng lâu, trạm gác và trục tổ chức đối xứng hướng đến trung tâm quyền lực, điển hình là Kinh thành Huế, Kinh thành Thăng Long – nơi tích hợp không gian quân sự với cung đình và khu dân sinh thành một thể thống nhất, phản ánh triết lý quân chủ tập quyền phương Đông [1].

Hình 1. Thành cổ Hà Nội (Nguồn: Internet)

Sang thời thuộc địa, mô hình pháo đài kiểu Vauban được người Pháp áp dụng để cải tạo hệ thống phòng thủ như Thành cổ Hà Nội, tạo nên sự giao thoa giữa kỹ thuật quân sự phương Tây và nguyên tắc bố cục truyền thống. Các công trình mang hình học ngũ giác, hào lũy liên hoàn và trục giao thông đối xứng không chỉ phục vụ phòng thủ mà còn là công cụ kiểm soát và thực dân hóa [2].

Hình 2. Đồn Mang Cá ở Huế (Nguồn: Internet)

Bên cạnh các trung tâm đô thị lớn, nhiều pháo đài như Thị Nại (Bình Định), đồn Mang Cá (Huế) được xây dựng ở các vị trí địa hình chiến lược – ngã ba sông, cửa biển, trục vận tải – nhằm tối ưu hóa tầm quan sát và khả năng ứng phó quân sự. Các công trình này thể hiện kỹ thuật hình học chính xác, hệ thống công sự kiên cố và khả năng phòng thủ cao [3].

Từ góc nhìn đô thị, các công trình này không chỉ phục vụ quân sự mà còn thúc đẩy phát triển các thiết chế dân cư, hình thành mô hình “đô thị quân sự” mang dấu ấn quyền lực và lịch sử. Như vậy, giai đoạn phong kiến – thuộc địa đã định hình rõ nét kiến trúc quân sự về hình thái, kỹ thuật và chức năng, đồng thời đặt nền móng cho xu hướng tích hợp không gian quân sự – đô thị hiện đại, góp phần định hướng bảo tồn và phát triển trong tương lai.

2.2. Giai đoạn hiện đại hóa và chiến tranh (Thế kỷ XX): Hình thái quân sự trong bối cảnh cơ giới hóa và mô hình doanh trại được hình thành

Trong thế kỷ XX, đặc biệt sau 1945, kiến trúc quân sự Việt Nam chuyển biến mạnh mẽ dưới tác động của chiến tranh hiện đại và yêu cầu chiến lược mới. Khác với thành lũy cố định trước đó, không gian quân sự thời kháng chiến chống Pháp, Mỹ mang tính linh hoạt, phi đối xứng, gắn với địa hình và tư tưởng “chiến tranh nhân dân toàn diện” do Chủ tịch Hồ Chí Minh đề xướng, dựa trên ba nguyên tắc: giấu kín – phân tán – thích ứng [4].Các căn cứ như Tân Trào, địa đạo Củ Chi, Vịnh Mốc hay tuyến Trường Sơn thể hiện mô hình ẩn – hiện với hầm ngầm, kho quân khí, đường hầm chiến thuật được tổ chức phân tán nhưng liên kết hiệu quả, khắc chế ưu thế công nghệ của đối phương.

Hình 3. Địa đạo Củ Chi (Nguồn: Internet)

Sau 1975, kiến trúc quân sự chuyển sang hiện đại hóa, theo mô hình doanh trại chính quy và căn cứ phòng thủ chiến lược. Không gian được tổ chức đa chức năng, biệt lập, cơ động, tích hợp kỹ thuật cao. Các điển hình như Long Bình, Tân Sơn Nhất, Cam Ranh phản ánh rõ đặc trưng phân khu chức năng rõ ràng, hạ tầng cơ giới hóa, hỗ trợ hậu cần và chiến lược quốc phòng, đồng thời thúc đẩy phát triển hạ tầng khu vực.

Hình 4. Căn cứ Long Bình ở Biên Hòa (Nguồn: Internet)

Hình 5. Sân bay Tân Sơn Nhất trước năm 1975 (Nguồn: Internet)

Trong thời bình, nhiều căn cứ được chuyển đổi công năng phục vụ đô thị hóa như Tân Sơn Nhất thành cảng hàng không, Long Bình thành khu công nghiệp – dân cư, góp phần vào mạng lưới logistics vùng Đông Nam Bộ [5].

Tóm lại, kiến trúc quân sự Việt Nam thế kỷ XX thể hiện sự chuyển hóa từ không gian linh hoạt thời chiến sang mô hình căn cứ hiện đại – tích hợp, phản ánh sự thay đổi về tư duy quân sự, công nghệ và mối quan hệ ngày càng đa chiều giữa quân sự và đô thị trong tiến trình hiện đại hóa quốc gia.

2.3. Giai đoạn hiện nay: Hướng tới căn cứ quân sự thông minh và xu thế tích hợp đa tầng trong đô thị hóa hiện đại

Trong thế kỷ XXI, kiến trúc quân sự không còn là không gian biệt lập, mà ngày càng được tích hợp vào cấu trúc đô thị thông minh. Mô hình căn cứ truyền thống “cố định – đơn năng” đang chuyển sang dạng “nền tảng linh hoạt – chức năng đa tầng”, phù hợp với chiến lược quốc phòng thông minh (smart defense) và mô hình thành phố an ninh kép (dual-security city).

Một trong những đặc điểm nổi bật của không gian quân sự đương đại là khả năng liên thông dữ liệu và tích hợp công nghệ đa chiều. Các căn cứ hiện nay không chỉ được số hóa bằng GIS (Geographic Information System) và BIM (Building Information Modeling), mà còn tích hợp các công nghệ cảm biến tự động (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng lưới UAV giám sát để kiểm soát luồng thông tin, di chuyển và an ninh không gian theo thời gian thực. Ví dụ, các mô hình doanh trại tại Quân khu 7 và một số căn cứ thuộc Bộ Tư lệnh Tác chiến không gian mạng đã thử nghiệm mô hình này, giúp kết nối hiệu quả giữa dữ liệu quân sự và mạng lưới dân sự [6].

Đặc biệt, tư duy thiết kế doanh trại cũng dịch chuyển từ tư duy “phòng thủ vật lý” sang “kiểm soát không gian hỗn hợp”, phân tầng theo mức độ bảo mật và tích hợp các khu vực bán công cộng như bệnh xá, thể thao – hỗ trợ cộng đồng trong tình huống khẩn cấp (thiên tai, dịch bệnh) [7].

Các hạng mục cơ bản trong căn cứ quân sự bao gồm: sở chỉ huy, nhà ở, nhà ăn, bếp, kho hậu cần, kho vũ khí, sân luyện tập, khu tăng gia, vườn thuốc nam, nhà Hồ Chí Minh và cả nhà công vụ phục vụ quân nhân và gia đình. Căn cứ hiện đại được thiết kế thân thiện môi trường và “tàng hình kiến trúc” qua mái xanh, vật liệu chống radar, công trình bán chìm, đáp ứng cả yêu cầu phòng thủ lẫn phát triển bền vững đô thị.

Mô hình hạ tầng quân – dân kết hợp (dual-use) đang được đẩy mạnh, cho phép chuyển đổi linh hoạt giữa trạng thái thường trực và khẩn cấp (trung tâm cứu hộ, bệnh viện dã chiến, kho dự phòng…), thể hiện sự gắn kết ngày càng sâu giữa quốc phòng và an sinh đô thị.

Xu hướng “căn cứ thông minh trong thành phố thông minh” phản ánh tư duy mới về bảo vệ không chỉ lãnh thổ mà còn không gian số và không gian sống, phù hợp với chủ trương kết hợp phát triển kinh tế – quốc phòng – an ninh của Đảng trong kỷ nguyên số.

  1. HƯỚNG TỚI MÔ HÌNH CĂN CỨ QUÂN SỰ THÔNG MINH TẠI VIỆT NAM – ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SỐ TRONG QUY HOẠCH KHÔNG GIAN QUÂN SỰ

3.1.  Bối cảnh và yêu cầu chuyển đổi không gian quân sự

Trước tác động của Cách mạng công nghiệp 4.0 và đô thị hóa nhanh, không gian quân sự Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là sự lạc hậu của các mô hình quy hoạch khép kín, thiếu linh hoạt. Các văn kiện chiến lược quốc gia đã nhấn mạnh vai trò của công nghệ số trong bảo vệ chủ quyền và đối phó các nguy cơ an ninh phi truyền thống như chiến tranh mạng, UAV hay giám sát tầm cao.

3.2.  Căn cứ quân sự thông minh: Xu hướng tất yếu trong không gian đô thị hóa

Căn cứ biệt lập truyền thống ngày càng bộc lộ hạn chế khi bị bao quanh bởi đô thị hiện đại, làm giảm bảo mật và năng lực ứng phó. Như Kott & Arnold (2018) chỉ ra, không gian căn cứ dễ bị giám sát và tấn công bởi công nghệ hiện đại, đòi hỏi kiến trúc mới phù hợp hơn trong bối cảnh đô thị hóa.

3.3. Mô hình hóa kiến trúc doanh trại theo hướng mô đun linh hoạt – phân vùng chức năng tối ưu

Kiến trúc doanh trại hiện đại hướng đến mô hình mô đun linh hoạt, cho phép thích ứng nhanh giữa thời bình và thời chiến. Không gian được tổ chức theo nguyên lý phân vùng chức năng đa lớp, gồm: lõi trung tâm chỉ huy – dữ liệu, khu sinh hoạt – huấn luyện, khu kỹ thuật – bảo trì, khu tăng gia và vùng bán công cộng phục vụ quân – dân lưỡng dụng (trạm y tế, cứu hộ…). Hệ thống phân tầng bảo mật và kiểm soát dòng di chuyển giúp đảm bảo an ninh nội bộ, đồng thời duy trì khả năng tương tác hỗ trợ dân sự khi cần thiết.

3.4. Số hóa toàn diện trong vận hành: Ứng dụng mô hình 3D và BIM trong thiết kế – vận hành căn cứ

Việc ứng dụng BIM và mô hình 3D giúp mô phỏng toàn diện căn cứ, tối ưu phân khu và giảm chi phí. BIM tích hợp kỹ thuật hạ tầng và cho phép điều chỉnh thời gian thực, hỗ trợ huấn luyện, mô phỏng tình huống khẩn cấp và kết nối các hệ thống như GIS, AI, UAV nhằm tạo “hệ sinh thái dữ liệu quốc phòng” hiệu quả, chủ động.

3.5. Giao thoa hình thái với kiến trúc đô thị hiện đại

Sự phát triển và mật độ hóa đô thị tại khu vực giáp ranh doanh trại quân sự đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc không gian quân sự theo hướng hài hòa với môi trường xây dựng xung quanh. Kiến trúc doanh trại hiện đại đang dịch chuyển khỏi mô hình biệt lập, thay vào đó là tư duy tích hợp – đồng bộ – bền vững trong tổng thể đô thị hóa. Về hình thái, công trình hướng đến giảm thiểu tác động thị giác, âm thanh và vi khí hậu tới khu dân cư lân cận thông qua các giải pháp: phủ xanh mái công trình để cách nhiệt và ngụy trang sinh thái; sử dụng vật liệu mặt đứng mang tính dân sự hóa như lam chắn nắng, màu trung tính, vật liệu nhẹ – thấm âm; tổ chức công trình ngầm/bán ngầm nhằm tiết kiệm không gian và tăng an toàn; đồng thời tối ưu năng lượng và tài nguyên qua chiếu sáng tự nhiên, thu gom nước mưa, xử lý nước thải tại chỗ và sử dụng năng lượng tái tạo. Những giải pháp này vừa đảm bảo quốc phòng – an ninh, vừa phù hợp với mục tiêu kiến trúc xanh, thành phố thông minh và chiến lược tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030.

3.6. Định hướng trong tương lai: Kiến trúc quân sự gắn với không gian “quốc phòng toàn dân”

Không gian đa năng và mô hình “công – quân lưỡng dụng” là một nội dung then chốt trong Chiến lược Bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, nhấn mạnh yêu cầu gắn kết quốc phòng với phát triển kinh tế – xã hội. Theo đó, căn cứ quân sự thông minh cần được thiết kế linh hoạt, có khả năng chuyển đổi một phần không gian sang chức năng dân sự khi cần thiết. Với vai trò trung tâm của Quân đội nhân dân Việt Nam trong xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân, kiến trúc doanh trại tương lai không chỉ phục vụ mục đích quân sự mà còn phải hỗ trợ, kết nối cộng đồng. Các công trình trong doanh trại hiện đại cần được thiết kế sẵn sàng chuyển đổi công năng như: từ trung tâm chỉ huy thành trung tâm cứu hộ, từ trạm quân y thành cơ sở y tế lưu động, hay từ kho quân nhu thành điểm tiếp tế hậu cần trong bối cảnh thảm họa, chiến tranh hoặc đại dịch. Mô hình này phù hợp với định hướng tại Chiến lược phát triển bền vững kinh tế – xã hội kết hợp quốc phòng – an ninh vùng trọng điểm, khẳng định sự gắn kết giữa quốc phòng và đời sống đô thị hiện đại trong quy hoạch, vận hành và ứng phó sự cố, đồng thời đặt ra yêu cầu rà soát hệ thống công trình dân sự có thể huy động trong tình huống khẩn cấp.

Sự biến đổi hình thái kiến trúc quân sự Việt Nam là một dòng chảy lịch sử phản ánh tư duy chiến lược qua từng thời kỳ. Từ những thành lũy phòng thủ cố định thời phong kiến, đến hệ thống căn cứ linh hoạt trong chiến tranh hiện đại, và hiện nay là bước chuyển mình hướng tới không gian quân sự thông minh, thích ứng công nghệ và tương tác đô thị, cho thấy tính kế thừa – phát triển – sáng tạo của kiến trúc quân sự Việt Nam. Trong bối cảnh an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng, việc thiết kế không gian quân sự cần tiếp tục gắn chặt với quy hoạch đô thị, tích hợp sâu công nghệ số, và mở rộng công năng cộng đồng – như một phần của quốc phòng toàn dân trong thời đại.

* DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Phan Thanh Hải (2016). “Không gian quyền lực và đô thị quân sự dưới thời Nguyễn”, Tạp chí Khoa học Xã hội, số 5(72), tr. 45–57.

[2] Lê Quang Nghiêm (2012). Thành cổ Hà Nội – Kiến trúc và Lịch sử. Nxb Xây dựng

[3] Nguyễn Văn Huy (2015). Kiến trúc quân sự và quá trình đô thị hóa Việt Nam thời cận đại. Nxb Chính trị Quốc gia.

[4] Trần Đức Anh Sơn (2003). Di sản thành quách và pháo đài ở Huế. Nxb Thuận Hóa.

[5] Nguyễn Trí Dũng (2020). Không gian quân sự và quá trình đô thị hóa ở Việt Nam hiện đại. Nxb Chính trị Quốc gia.

[7] Nguyễn Trí Dũng (2021). Quy hoạch không gian quốc phòng trong đô thị hóa thông minh ở Việt Nam. Nxb Xây dựng.

[8] Bộ Quốc phòng (2020). Chiến lược Quốc phòng Việt Nam giai đoạn 2019 – 2030. Hà Nội: Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân.

Bài viết: Trần Thị Thùy Dương, Trung tâm Tư vấn xây dựng 8 – Phân Viện miền Nam


Array

Tin tức liên quan


Tag


Contact us

Liên hệ với chúng tôi

[contact-form-7 404 "Not Found"]

TRỤ SỞ CHÍNH

Địa chỉ:

21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội

TRỤ SỞ MIỀN TRUNG

Địa chỉ:

51 Hoàng Kế Viêm, Bắc Mỹ Phú, Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng

TRỤ SỞ MIỀN NAM

Địa chỉ:

Số 273 Nguyễn Trọng Tuyển - Quận Phú Nhuận - Tp Hồ Chí Minh