Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Kỷ niệm 77 năm Ngày Kiến trúc Việt Nam và 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước
Trong những năm tháng khốc liệt của chiến tranh, vẫn luôn có một lực lượng lặng lẽ mà kiên cường, đó là những người lính xây dựng, những kiến trúc sư, những kỹ sư quân đội; những người lính không súng, không gươm nhưng họ luôn mang theo niềm tin bất diệt về ngày đất nước thống nhất. Ngay từ ngày đầu thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân (tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ngày nay) đã có sự xuất hiện những công trình của kiến trúc Quân đội, đó là các lán nghỉ, bếp ăn, mỏ nước… tại khu rừng Trần Hưng Đạo.
Trong khói lửa, họ vẫn vẽ nên tương lai
Theo dòng chảy của lịch sử, không thể không nhắc đến những tên tuổi tiêu biểu như Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát, người không chỉ là một kiến trúc sư tài ba mà còn là Chủ tịch Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Ông đã vận dụng tư duy kiến trúc để tổ chức, quy hoạch vùng giải phóng, đồng thời góp phần vào việc xây dựng hệ thống hành chính và hạ tầng phục vụ kháng chiến. Ông cũng đã thiết kế và chỉ đạo thực hiện công trình Kỳ đài cao 15m ghi tên 11 vị trong Lâm ủy Nam Bộ tại ngã tư Nguyễn Huệ – Lê Lợi chỉ trong đêm 24/8/1945.
Hay như Kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái, một trí thức Sài Gòn tiêu biểu, người phát động phong trào “Trí thức Sài Gòn xuống đường” năm 1966. Ông không chỉ là kiến trúc sư mà còn là nhà hoạt động xã hội, luôn dùng ngòi bút và hành động để thúc đẩy sự thức tỉnh dân tộc. Ông từng có mặt tại Dinh Độc Lập trưa ngày 30/4/1975, trong giờ phút lịch sử ghi dấu sự toàn thắng của dân tộc.
Không thể không nhắc đến KTS Ngô Huy Quỳnh, người thiết kế lễ đài lịch sử tại Quảng trường Ba Đình trong ngày độc lập 2/9/1945 – một công trình tuy khiêm nhường về hình thức nhưng có ý nghĩa biểu tượng vô cùng to lớn. Đó là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Trong suốt kháng chiến chống Mỹ, các kiến trúc sư miền Bắc cũng âm thầm đóng góp cho hậu phương vững chắc. Họ xây dựng các công trình dân sinh như Công viên Thống Nhất, khu nhà tập thể, trường học, nhà máy, …làm chỗ dựa cho tiền tuyến. Những hoạt động như phong trào “Trại Ánh Sáng” do KTS Nguyễn Cao Luyện và Hoàng Như Tiếp khởi xướng – xây dựng mô hình nhà ở tiết kiệm, bền chắc cho dân nghèo tại Phúc Xá – đã sớm thể hiện tinh thần kiến trúc vì cộng đồng, vì con người, và vì kháng chiến lâu dài.


Bản quy hoạch trung tâm quảng trường Ba Đình của KTS Ngô Huy Quỳnh, năm 1960

Lễ đài Độc lập trên Quảng trường Ba Đình (1945) do KTS Ngô Huy Quỳnh thiết kế

Công viên Thống Nhất
Cách mạng Tháng Tám thành công, theo lời kêu gọi của Chính phủ Lâm thời, những KTS thế hệ đầu tiên như: KTS Đỗ Hữu Dư (biệt danh Hoàng Linh – Phó Cục trưởng Cục Doanh trại, Tổng thư ký Đoàn KTS Việt Nam năm 1957-1968), KTS Phạm Khắc Hệ, KTS Nguyễn Nghi… là những KTS đầu tiên tham gia vào đội ngũ Bộ đội cụ Hồ. Họ đã tham gia thiết kế, xây dựng và thực hiện nhiều công tác khác nhau trong Quân đội. Từ những khu ATK tại Tân Trào – Tuyên Quang hay Định Hóa – Thái Nguyên đến Sở chỉ huy, lán tác chiến, lán liên lạc tại căn cứ chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ và nhiều công trình khác trong suốt thời kỳ này đã mang dấu ấn của lực lượng thiết kế Quân đội.

ATK Định Hóa (Thái Nguyên)

ATK Tân Trào (Tuyên Quang)
Những công trình không bản vẽ, những ngôi nhà không tên
Những kiến trúc sư thời ấy – nhiều người vốn là sinh viên kiến trúc, cán bộ kỹ thuật các sở xây dựng – khi ra chiến trường đã trở thành người thầy, người bạn, người truyền cảm hứng. Họ không chỉ thiết kế hầm trú ẩn, trạm quân y, mà còn nghĩ cách tạo ra những không gian sống tối giản nhưng có đủ ánh sáng, thoáng khí, giúp bộ đội giữ sức khỏe và tinh thần. Cũng từ đó, chiến trường trở thành giảng đường. Công trường trở thành chiến tuyến. Và người lính công binh, người kỹ sư quân đội trở thành biểu tượng cho sự sáng tạo không giới hạn dưới làn khói lửa.
Trong kháng chiến, có biết bao nhiêu cây cầu tạm đã được dựng nên chỉ trong một đêm để đoàn quân kịp vượt sông, bao nhiêu con đường được xẻ núi, bạt rừng bằng tay trần và ý chí sắt đá, những bệnh viện dã chiến, những kho lương, kho xăng… tất cả đều được thiết kế và thi công thần tốc bởi các kiến trúc sư, kỹ sư và bộ đội hậu cần. Không phải công trình nào thời chiến cũng có bản vẽ chuẩn mực. Nhiều công trình chỉ là phác thảo tay, truyền khẩu trực tiếp, nhưng kỳ diệu thay, những công trình ấy vẫn đứng vững qua bao mùa mưa nắng, vẫn phục vụ chiến đấu, tiếp tế và cứu thương một cách hiệu quả.
Vinh danh những lính thầm lặng
Ngày nay, khi đi trên những cây cầu bắc qua sông lớn, khi đứng trước những tòa nhà cao tầng hay dạo bước trong các quảng trường hiện đại, xin hãy dành một khoảnh khắc để tưởng nhớ đến những người đã đổ mồ hôi, máu thịt để chúng ta được sống trong hòa bình như ngày hôm nay. Họ xứng đáng được gọi bằng cái tên giản dị mà cao quý: “người dựng nước”.
Trong chiến tranh, ta thấy rõ hơn bao giờ hết những giá trị thật sự của con người; và trong hòa bình, họ – những người lính thầm lặng vẫn không ngừng lao động, sáng tạo để dựng xây đất nước Việt Nam “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” như di nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Thành kính và biết ơn vô hạn các bậc tiền bối, các anh hùng liệt sỹ đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân; những người đã góp phần làm nên bản hùng ca bất tử của dân tộc.
Bài viết: Nguyễn Duy Tùng, Trung tâm TVXD 6
TÀI LIỆU THAM KHẢO