NHÀ Ở DÂN GIAN CỔ TRUYỀN TRÊN ĐẢO LÝ SƠN - DCCD

25


09-2019

NHÀ Ở DÂN GIAN CỔ TRUYỀN TRÊN ĐẢO LÝ SƠN

360 Vu Van

NHÀ Ở DÂN GIAN CỔ TRUYỀN TRÊN ĐẢO LÝ SƠN

Lý Sơn là một huyện đảo của tỉnh Quảng Ngãi, nằm về phía Đông Bắc, cách đất liền 15 hải lý, là một huyện đảo tiền tiêu của Tổ quốc.Theo gia phả các dòng họ và theo Phạm Trung Việt trong cuốn “Nước non xứ Quảng” thì người Việt gốc vùng Thanh Nghệ có mặt trên đảo Lý Sơn từ rất sớm, khoảng thế kỷ thứ XVII vào đầu đời vua Lê Kính Tông. Các vị tiền hiền này cộng cư với người Chàm bản địa để mở mang làng xóm, khai khẩn đất đai. Quá trình này đã hình thành di sản văn hóa trên đảo Lý Sơn hết sức đa dạng. Trong bài viết bày, chúng tôi trình này một số nét về kiến trúc nhà ở dân gian qua một số nhà cổ trên đảo.

Lý Sơn là hòn đào bảo tồn được các kiến trúc nhà ở dân gian cổ truyền hết sức đa dạng về loại hình và phong phú về số lượng. Các nhà cổ thường tập trung phần lớn ở xã Lý Hải và một phần xã Lý Vĩnh.

Vật liệu và kết cấu

Nhà ở dân gian được phân loại theo vật liệu và kết cấu gồm có ba loại chính là nhà tranh tre, nhà rường và nhà lá mái.

Kiểu kết kết cấu phổ biến nhất là kiểu khung nhà rường. Nhà rườngthường có 5 gian gồm 3 gian chính và 2 gian phụ (chái), cá biệt cũng có nhà 1 gian 2 chái hoặc 5 gian hai chái. Thông thường số hàng cột của nhà rường dao động từ 4 đến 7 hàng cột.

Tuy ít nhiều có sự khác biệt so với các địa phương khác trong cách gọi tên các cấu kiện của người thợ mộc và người dân địa phương, kết cấu khung nhà – bộ giàn trò về cơ bản vẫn là hệ khung cột – xà – kèo truyền thống theo kiểu nhà rường miền Trung.

Nhà đắp (các đại phương khác gọi là nhà lá mái) sử dụng vật liệu và kết cấu cách thức xây dựng không khác gì so với nhà rường. Điểm đặc trưng cơ bản của kiểu nhà này là hệ mái có hai lớp, một mái đất bên dưới và một lớp mái phía trên có kèo tre lợp tranh, giữa hai lớp mái này là một khoảng trống.

Phần mái đất,tiếng địa phương gọi là rầm đất, là một lớp trần bằng đấtsét trộn với cỏ đế (ở các nơi khác tại miền Trung người ta trộn đất với rơm), bên dưới có một lớp phên đan bằng tre. Tre chẻ nhỏ và đan thành từng tấm rồi ngâm nước khoảng ba tháng. Các tấm phên này được lắp lên trên các thanh đòn tay bằng gỗ hoặc các thân tre ngâm. Sau đó, người ta đắp một lớp đất sét trộn rơm rồi nện chặt bằng vồ cho đến khi đạt độ dày khoảng 15 – 20cm, có khi dày tới 30cm. Nhiều nhà sử dụng ván gỗ dày 2-3cm hoặc thay cho lớp phên tre.

Lớp mái thứ hai thường được lợp bằng cỏ tranh, hiện nay hầu hết đều được thay bằng ngói hoặc tấm lợp fibro ximăng. Để đỡ phần mái tranh này dày 15 – 20cm này có đủ bộ khung tre đầy đủ rui mè, đòn tay, kèo. Bộ khung của phần mái trên được nâng lên cách phần mái đất khoảng 60-110cm (so sánh cao độhai nóc mái) bằng kéo dài cột hoặc nối các đoạn gỗ, tre (được gọi là trổng) cắm thẳng qua lớp đất của mái dưới và liên kết vào các đầu cột bên dưới, được tính toán độ cao đủ vượt qua khỏi mái đất và liên kết với các thanh dầm bên trên.

Vì  kèo bên dưới phần mái đất giống nhưvì kèo nhà rường, thường có con đội với hình thức đế tôm bên dưới, hai bên là cánh dơi đỡ bụng của cặp kèo nóc. Các thanh kèo chồng (kẻ chuyền) với ba lần chồng (tam đoạn) là phổ biến nhất. Kỹ thuật con tiền cái hậucũng được áp dụng trong nhà lá mái, tuy nhiên cột trốn này vẫn được đưa lên đỡ mái tranh bên trên và cột cái tiền ở đầu hồi vẫn giữ nguyên không trốn.

Mặt cắt nhà ông Dương Pháp, xã Lý Hải

Mặt cắt nhà bà Dương Thị Hường, xã Lý Hải

Mặt cắt nhà ông Nguyễn Cứu, xã Lý Vĩnh

Trang trí

Bên ngoài nhà ít có trang trí, trong một số ngôi nhà, có thể bắt gặp các hoa văn hình kỷ hà trên nóc mái, trên các cột hiên, các cuốn thư và câu đối ở tường ngoài.

Các bộ phận kết cấu chính của ngôi nhà đều bằng gỗ nên thường được trang trí bằng chạm khắc. Các bộ phận khác nhau của ngôi nhà được vận dụng những kỹ thuật chạm khắc riêng với những đề tài khác nhau.

Trong khi đó, các thanh kèo đều có trang trí, ít nhất là chỉ chạy dọc theo thân, tạo nên vẻ nhẹ nhàng cho kết cấu đỡ mái. Đầu kèo thường được chạm nổi hình đầu rồng, giao long được cách điệu từ hình mây hay hoa lá.Đoạn kèogần cột thường chạm những hình hoa lá,đuôi kèo hay chạm kiểu ba cấp gọi là tam sơn. Một số nhà cóchạm hình hoa lá trang trí ở bụng kèo. Dù đối xứng về mặt kết cấu, kèo hậu ít trang trí hơn, có chạy chỉ nhưng không chạm khắc. kèo hiên thường được trang trí nhiều hơn các thanh kèo khác, có khi được chạm trổ suốt thân kèo bằng những hình mây, hình lá chạm bong rất đẹp mắt,có khi thân kèo được cách điệu thành hình cuốn thư, cá chép hóa rồng….

Trính và cột đội nằm ở vị trí giữa nhà, thường được trang trí rất đẹp với nhiều hình thức phong phú. Thân trính chạy chỉ tương tự như thân kèo, hai đầu trính thường chạm khắc đầu con giao long, đôi khi chỉ chạm một đầu phía ngoài. Cột đội được trang trí nhiều kiểu khác nhau. Kiểu đơn giản nhất chỉ là cột tròn có thân hơi phình ở giữa. Nhưng cũng có rất nhiều cột đội được chạm trổ tỉ mỉ, với đế tôm cách điệu hình cánh sen hay hình mây, thân phình ở giữa như quả bầu, cánh dơi chạm hình hoa lá hoặc tạo hình cánh chim phượng xòe ra hai phía.

Chỗ được trang trí nhiều nhất là nơi thờ phụng. Các bảng lồng trên hàng cột cái giữa khu vực tiếp khách với nơi thờ cúng là nơi đặt các “ô điêu khắc” được chạm trổ rất tinh tế với hình hoa lá, các đường diềm hồi văn, chữ vạn,… nhất là ở gian giữa. Có thể bắt gặp ở đây nhiều loại đề tài trang trí cổ điển như tứ linh, tứ quý, tứ thời,… Trên các trang thờ (ghế án), hình hoa lá, rồng chầu được chạm trổ tỉ mỉ, các đường diềm thường dùng đường hồi văn chữ công hoặc các mô típ lá, đồng tiền lặp lại…

Ngoài ra, trên các cánh cửa bàn khoa, khung cửa, ngưỡng cửa có thể có những đường hồi văn chữ Vạn hay những hoa văn đường diềm hoa lá, nhưng thường đơn giản và ít hơn những chi tiết trang trí bên trong gian chính.

Nhận diện một số giá trị

Nhà lá mái là sáng tạo độc đáo trong cách thích nghi với điều kiện khí hậu, có hệ thống mái hai lớp chống nóng, giữ ấm và chống chọi với gió bão. Lớp đệm không khí giữa hai lớp mái tạo nên hiệu quả cách nhiệt, đồng thời nhờ mái đất mà ngôi nhà có khả năng chống cháy rất tốt. Vào mùa nóng, mái tranh rất dễ bị cháy nếu bất cẩn, thế nhưng hệ mái đất đắp dày tới 20cm có tác dụng chống cháy cho bên trong ngôi nhà và toàn bộ kết cấu gỗ. Kết cấu hai lớp mái còn làm cho hệ khung thêm vững chắc, sức nặng của mái đất đè xuống tạo sự ổn định cho toàn bộ khung nhà. Huyện Lý Sơn là nơi bị ảnh hưởng nặng nề nhất của cơn bão số 9 và số 11 năm 2009 nhưng cácngôi nhà lá mái ở địa phương nàyvẫn không hề bị suy suyển.

Ở huyện đảo Lý Sơn, những ngôi nhà lá mái được làm kiên cố ngoài việcđể chống chọi với bão lớn vùng hải đảocòn nhằm đối phó với giặc cướp trên đảo.Những ngôi nhà này có hệ mái hai lớp với lớp mái dưới đắp đất dày chống cháy và hệ cửa hai lớp mang tính phòng thủ cao,nhằm chống lại những cuộc cướp phá của giặc Tàu Ô.

Kiến trúc mang đặc điểm “bền vững” ở cách thức sử dụng vật liệu. Vật liệu chủ yếu để làm nhà là tre, gỗ mít, cỏ tranh, đất… là những loại vật liệu tái sinh dạng thô. Vật liệu xây dựng cũng được xử lý theo những phương pháp thân thiện với môi trường như ngâm bùn, hun khói, không sơn phết, không sử dụng hóa chấtvà không phát sinh nguồn chất thải độc hại ra môi trường.Trong nhà đều sử dụng năng lượng chiếu sáng và thông gió tự nhiên. Các giải pháp kiến trúc đều giải quyết vấn đề che nắng, cách nhiệt mà không dùng biện pháp làm mát nhân tạo nào.

Cũng như các loại nhà ở truyền thống, nhà ở dân gian trên đảo Lý Sơn sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường, không tạo ra sản phẩm chất thải, khí độc trong quá trình gia công chế biến cũng như khi tháo bỏ làm ảnh hưởng môi trường sống của cộng đồng xung quanh. Những ngôi nhà tạo nên tính gắn kết của cư dân với môi trường thiên nhiên xung quanh, cùng hòa hợp và khắc phục điều kiện khí hậu của khu vực. Đồng thời nhà ở dân gian thỏa mãnnhững tiêu chí khi chọn công trình trao giải Top ten công trình xanh của tổ chức hàng đầu của giới kiến trúc sư Mỹ – American Institute of Architects: Có sử dụng năng lượng hiệu quả không? Có tận dụng ánh sáng tự nhiên và tiết kiệm nước không? Công trình có hoà nhập với cộng đồng chung quanh không?

Kết luận

Kiến trúc nhà ở dân gian trên đảo Lý Sơn có nhiều giá trị về mặt kiến trúc như công năng, kiến tạo, cũng như các giá trị về văn hóa, lịch sử và nghệ thuật. Nhà ở dân gian để lại nhiều bài học kinh nghiệm đối với kiến trúc nhà ở hiện nay dưới các giác độ sinh thái, bền vững, thích nghi với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Do đó cần có những chính sách về quy hoạch  quản lý và định hướng về xây dựng trong nhà ở, góp phần tạo dựngbộ mặt kiến trúc đô thị văn minh, hiện đại và có bản sắc.


Array

Tin tức liên quan


Tag


Contact us

Liên hệ với chúng tôi

[contact-form-7 404 "Not Found"]

TRỤ SỞ CHÍNH

Địa chỉ:

21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội

TRỤ SỞ MIỀN TRUNG

Địa chỉ:

51 Hoàng Kế Viêm, Bắc Mỹ Phú, Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng

TRỤ SỞ MIỀN NAM

Địa chỉ:

Số 273 Nguyễn Trọng Tuyển - Quận Phú Nhuận - Tp Hồ Chí Minh