Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Huế là Kinh đô của triều Nguyễn (1802-1945), triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Kinh thành Huế được xây dựng cùng với sự khởi lập triều Nguyễn trong vòng 27 năm (1805-1832). Từ đó Huế trở thành một trung tâm văn hóa, chính trị của cả nước, với nhiều công trình kiến trúc cung điện, đền đài, lăng tẩm, và sau này là cả các kiến trúc theo phong cách Pháp. Trong kinh thành Huế, đặc biệt là trong Hoàng thành, có rất nhiều công trình kiến trúc được xây dựng trong suốt thời gian tồn tại của triều Nguyễn, với nhiều loại hình kiến trúc khác nhau và có các chức năng sử dụng khác nhau. Duyệt Thị Đường, nằm ở góc Đông Nam, bên trong Tử Cấm Thành, là một công trình kiến trúc có quy mô bề thế, với chức năng chính là nhà hát cung đình. “Duyệt Thị Đường” được hiểu là một ngôi nhà dành để xem biểu diễn nghệ thuật để từ đó con người chiêm nghiệm những điều hay lẽ phải.

Duyệt Thị Đường trên tổng thể Hòang thành.
1. Cửa Ngọ môn. 2. Điện Thái hòa. 3. Thái bình ngự lãm thư lâu. 4. Duyệt thị đường
5. Hiển lâm các. 7. Hiền đức môn. 8. Hiển nhân môn
Duyệt Thị Đường là một trong bốn nhà hát được xây dựng dưới thời các vua Nguyễn, gồm Duyệt Thị Đường xây dựng năm 1826 dưới thời vua Minh Mạng (năm Minh Mạng thứ 7); nhà hát Tịnh Quan Viên xây dựng năm 1843 dưới thời vua Thiệu Trị; nhà hát Minh Khiêm Dường xây dựng năm 1865 dưới thời vua Tự Đức; nhà hát Cửu Tư Đài xây dựng năm 1917, thời vua Khải Định. Như vậy, Duyệt Thị Đường đã có gần 200 năm tuổi, được coi là nhà hát cổ nhất ở nước ta còn tồn tại đến ngày nay. Đây không chỉ là nơi tấu nhạc cung đình, mà còn trình diễn nhiều loại hình nghệ thuật khác như, tuồng, kịch hát, ca Huế theo yêu cầu và sở thích của nhà vua. Mặc dù sau này còn có thêm ba nhà hát nữa được xây dựng, nhưng Duyệt Thị Đường vẫn được các vua Nguyễn kế tiếp nhau tu bổ, tôn tạo để làm nơi trình diễn các loại hình nghệ thuật, nơi biểu diễn chiêu đãi sứ thần các nước khi đến Việt Nam. Đây không chỉ là sân khấu trình diễn mà còn là công trình kiến trúc độc đáo thể hiện trình độ nghệ thuật cao của kiến trúc xây dựng thời nhà Nguyễn.

Duyệt Thị Đường được xây dựng trên diện tích 1.180m2 trong một khuôn viên rộng đến 11.740m2. Ngoài chức năng chính trên, Duyệt Thị Đường còn là nơi tổ chức các buổi lễ hội đặc biệt như dịp tứ tuần các vua Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh, Khải Định…. Đối tượng được tham dự là các quan văn võ, các hoàng tử, hoàng đệ…. Vào năm 1833 (Minh Mạng thứ 14) triều đình nhà Nguyễn đã cho tổ chức đúc tiền “Minh Mạng phi long” ngay tại địa điểm này.
Xung quanh nhà hát Duyệt Thị Đường còn có nhiều công trình kiến trúc khác phục vụ sinh hoạt của vua và triều đình nhà Nguyễn, như: Sở Thượng Thiện (còn gọi là Ngự Thiện) nằm ở phía Đông bắc, là nơi chế biến, cung cấp thức ăn và thực hiện những công việc có liên quan như chuẩn bị bát đĩa, thìa, tăm… cho Hoàng gia. Thái Y Viện nằm ở phía Đông Nam, là nơi làm việc của các thầy thuốc trong hoàng cung, luôn chăm lo sức khoẻ của Hoàng đế, Hoàng gia cùng quan lại tại kinh đô. Tại góc Đông nam là nơi tập trung 3 công trình kiến trúc quan trọng, gồm Thị Vệ Trực Phòng (nơi các thị vệ của nhà vua túc trực), Cẩn Tín Ty (văn phòng nội điện trong Tử Cấm Thành) và Tiên Trượng Khố (nơi để phù hiệu của vua đem biểu dương trong những kỳ đại lễ). Ngoài ra, ở phía Nam nhà Duyệt Thị còn có một công trình khác là Dưỡng Chính Đường, đây là nơi ở và học tập của các hoàng tử. Như vậy, khu vực nhà hát Duyệt Thị Đường là một tổng thể kiến trúc đồ sộ, bao gồm nhiều đơn nguyên với các chức năng khác nhau nhằm phục vụ cho những sinh hoạt thiết yếu của Hoàng đế, Hoàng gia và triều đình nhà Nguyễn.

Nội thất sơn son thếp vàng
Căn cứ vào các nguồn sử liệu, sơ đồ tổng thể Hoàng thành Huế của A.Laborde, bức không ảnh chụp trong khoảng 1930 – 1932 của Graffenil và đặc biệt là kết quả khai quật khảo cổ học của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam thực hiện vào năm 1999 – 2000 đã xác định Duyệt Thị Đường khởi thuỷ là một ngôi nhà trùng thiềm lớn, mái thắt cổ diềm, lợp ngói thanh lưu ly. Đây là một tòa nhà bằng gỗ lim có chiều cao 12m, gồm hai tầng, mặt bằng hình chữ nhật, dài 45,9m, rộng 34,5m, chạy theo hướng Đông – Tây, cấu trúc ban đầu gồm 4 gian 2 chái, mặt quay hướng Đông, Móng xây gạch vồ (29,5cm x 13,5cm x 7cm), trên bó đá sa thạch (rộng 38cm, dày 26cm). Nền nhà lát gạch vuông màu đỏ tươi (38cm x38cm x 3,5cm). Giữa lòng nền nhà có sàn diễn được thiết kế theo dạng sân đình, không có cấp bậc ngăn cách mà được lát phẳng (cùng cốt) với toàn bộ nền nhà. Sân khấu có dạng gần vuông (10,5m x 9,1m), được lát bằng gạch men xi măng của Pháp, xung quanh được bo diềm bằng loại gạch trang trí hồi văn hình chữ T. Trần nhà của nhà hát Duyệt Thị Đường được chạm nổi cảnh trăng, sao, các vì tinh tú, mặt trời – biểu hiện của vũ trụ thu nhỏ. Sân khấu của nhà hát có hình vuông, nằm ngay chính giữa nhà hát. Vị trí của vua và các bà trong nội cung ngồi xem hát ở khán đài phía cuối nhà hát, ngay chính giữa, dưới một vòm trần nhà có chạm khắc nhiều loại hoa văn cổ. Hai bên trái và phải của tầng hai là nơi dành cho quốc khách. Còn các quan của triều đình thì ngồi trên trường kỷ đặt hai bên tả và hữu của sân khấu ở tầng dưới. Sâu khấu có ba mặt: mặt sau là hậu trường; hai mặt hai bên là phòng dành cho các diễn viên hóa trang, thay trang phục.

Chi tiết mái
Sau khi chế độ phong kiến nhà Nguyễn sụp đổ (8/1945), Duyệt Thị Đường bị rơi vào quên lãng. Trong những năm chiến tranh sau đó, cùng với các công trình kiến trúc khác trong Tử Cấm Thành, Duyệt Thị Đường bị tàn phá nặng nề. Thời kỳ đất nước bị chia cắt, chính quyền Việt Nam Cộng hòa sử dụng Duyệt Thị Đường làm cơ sở giảng dạy của trường Quốc gia Âm nhạc Huế (ngày nay là Trường Đại học Nghệ thuật Huế). Nhiều chi tiết công trình của nhà hát cổ bị phá bỏ, cấu trúc nhà hát cũng bị thay đổi, không còn chỗ cho ngự lãm và biễu diễn. Những năm sau giải phóng, công trình văn hoá này không được quan tâm tu tạo kịp thời, sự tàn phá của thời gian và chiến tranh cộng thêm sự thiếu ý thức của con người đã làm Duyệt Thị Đường gần như trở thành phế tích.
Năm 1995, được sự trợ giúp tích cực của Chính phủ Pháp, sau khi quần thể di tích cố đô Huế được công nhận là Di sản văn hoá thế giới, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã thực hiện công tác trùng tu với rất nhiều chuyên gia trong và ngoài nước cùng rất nhiều cuộc khảo cứu tỉ mỉ, cẩn thận; các công tác sản xuất mẫu ngói ống lưu ly, gạch nền cũng được làm theo phương thức truyền thống với những hoa văn đã từng được tạo ra dưới thời Minh Mạng, Khải Định,… Việc thi công các chi tiết cổ được Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế lựa chọn những người thợ, những nghệ nhân rất kỹ càng… Đến cuối tháng 11/2003, công trình đã hoàn thành. Tuy không phục hồi được đúng như nguyên trạng nhưng Duyệt Thị Đường đã hồi sinh trở lại với mái ngói lưu ly, cột sơn son thếp vàng, sân khấu, hậu trường, khán phòng mang dáng xưa. Đúng với tinh thần phục hồi, tu bổ và đảm bảo thích nghi với chức năng sử dụng hiện nay. Sau khi hoàn thành, Duyệt Thị Đường có các không gian chức năng: tầng 1 có khu vực biểu diễn, khu vực cho khán giả ngồi thưởng lãm các tiết mục ca múa cung đình, khu vực hóa trang cho diễn viên; tầng 2 bao gồm các không gian trưng bày trang phục, nhạc cụ và các tài liệu liên quan đến Nghệ thuật truyền thống cung đình.

Hiện, Duyệt Thị Đường là nơi trình diễn Nhã nhạc, ca Huế của Đoàn nghệ thuật cung đình Huế. Bình quân mỗi ngày có khoảng 4 suất diễn, mỗi tháng có hơn 2.500 lượt khách đến Duyệt Thị Đường để thưởng thức nghệ thuật, trong đó đa phần là du khách quốc tế. Đặc biệt trong các kỳ Festival Huế, nơi đây trở thành tâm điểm thu hút du khách quốc tế, các suất diễn luôn không còn chỗ trống. Ngoài sự lôi cuốn hấp dẫn của Nhã nhạc, du khách đến đây còn bởi sự tò mò muốn biết diện mạo của nhà hát cổ nhất Việt Nam như thế nào. Có lẽ, đây cũng chính là nét đặc sắc của Duyệt Thị Đường đối với du khách trong và ngoài nước.
Biểu diễn Nghệ thuật cung đình tại Duyệt Thị Đường
Trong lịch sử âm nhạc cổ truyền Việt Nam, di sản văn hóa phi vật thể “nhã nhạc cung đình Huế” gắn liền với sự ra đời và các hoạt động của nhà hát Duyệt Thị Đường tại Huế. Nhà hát Duyệt Thị Đường là nơi “Âm nhạc cùng phô bày, hòa lòng người để nuôi dưỡng chí khí/Thiện ác đồng trình diện, khiến giữ được cái tốt (cái đúng) mà giới hạn cái xấu (cái sai)” (Hai câu đối của vua Minh Mạng được treo trên lầu nơi vua ngồi xem).
Nếu như đã một lần đến Huế, chắc chắn không ai không ghé thăm Đại Nội kinh thành Huế, và đã ở trong Đại nội, cớ gì mà ta không đến với Duyệt Thị Đường – đến với nơi có di sản phi vật thể trong lòng di sản kiến trúc. Một di tích không chỉ mang trong nó giá trị kiến trúc, nghệ thuật, mà nó còn là không gian chứa đựng các giá trị lịch sử, văn hóa – Nhà hát cổ nhất Việt Nam, Duyệt Thị Đường.
KTS. Lã Toàn Thắng