Hiên nhà truyền thống - DCCD

11


07-2020

Hiên nhà truyền thống

360 DCCD

Cư trú và kiến tạo nơi chốn là động lực và mục đích cơ bản của con người trong việc tiến hành các hoạt động thiết kế kiến trúc và thi công xây dựng. Theo Trần Lâm Biền,“Sự cư trú nói lên đời sống tinh thần và thể chất của con người, làm cho con người quen thuộc vào một môi cảnh sinh hoạt đặc định, và không gian kiến trúc chính là cái làm cho con người sản sinh ra cảm giác quen thuộc, đó cũng chính là nơi chốn” [1]. Như thế, nơi chốn kiến trúc không phải là các không gian xa lạ, mà gắn kết mật thiết với đời sống sinh hoạt thường ngày của con người, và trở thành các không gian kí ức. Do vậy, không gian Hiên của các ngôi nhà dân gian truyền thống có thể xem như một không gian căn bản của tổng thể các không gian cho cư trú trong sự đặt để của nơi chốn, nơi lưu và mở ra nhiều kỷ niệm, những không gian sinh hoạt quen thuộc hằng ngày, làm cho ai đi xa cũng phải nhớ, nhớ về nơi đã “chôn nhau cắt rốn”.

Hiên là một thành phần không gian nguyên sơ nhất trong việc thiết lập nơi chốn kiến trúc, được hình thành dựa trên triết lý âm dương của người Việt, một biểu hiện thích ứng của con người với điều kiện tự nhiên và nhu cầu giao tiếp xã hội. Hiên có thể được hiểu như không gian trung gian chuyển đổi, không gian nửa kín nửa hở, mở ra với không gian này và đóng lại với không gian kia, hoặc mở hướng về với cả hai. Trong bài viết, “Betwixt and Between: Building Thresholds, Liminality and Public Space”  Quentin Stevens và Karen Franck cho rằng, Hiên được gọi là ngưỡng (Threshold), được tạo thành bởi sự thông qua giữa hai không gian bất kỳ được phân tách với nhau. Các ngưỡng thì được liên kết với các nghĩa, có tính biểu tượng cụ thể tùy vào các nghi lễ và các quy tắc ứng xử văn hóa xã hội [2]. Trong kiến trúc, Hiên là ngưỡng ngơi nghỉ, tạm dừng chân, cho sự di chuyển trong ra ngoài và ngoài vào trong, xuyên qua các hướng khác.

Trong kiến trúc truyền thống, hình thức của Hiên (porch) có thể được cấu trúc mở ra một phía, phía khác được vây bởi cửa ra vào và vách, hoặc được cấu trúc mở ra với trời trong nhà (veranda), tùy vào cách mái hiên được dự định thiết kế để tạo ra sự thoải mái vi khí hậu trong môi trường ở, hoăc phục vụ một số công năng nhất định (Lanai). Về mặt chức năng, Hiên dùng là nơi ngủ trưa, thường ở trước hoặc sau nhà, được coi trọng ở vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nơi mà nơi gió là phương tiện duy nhất mang lại sự thoải mái. Hiên có thể là không gian mở rộng cho phòng khách và nhà bếp, để sinh hoạt ma chay, cưới hỏi, ăn uống tiệc tùng. Hiên còn được dùng làm sân phơi trong nhà hoặc nơi chứa đồ tạm. Ban ngày, tại Hiên các hoạt động chủ yếu là lao động sản xuất làm nghề. Vào chiều tối và ban đêm, nhất là vào những đêm trăng thanh gió mát, ở nơi đây chủ yếu dành cho các hoạt động đời sống tinh thần, sum họp gia đình, ôn lại kỷ niệm tình cảm, và có thể dùng để tiếp khách.

Vì là nơi thường diễn ra các hoạt động của cá nhân và cộng đồng có tính văn hóa và xã hội cao, không gian Hiên đã khắc sâu vào tâm thức người Việt, qua lối sống, sinh hoạt thường ngày. Hiên, vì thế, đã một cách tự nhiên thành hình, liên tục chuyển biến với các hình thức theo thời gian trong việc kiến tạo nơi ở, trở thành không gian văn hóa thi vị, và hơn nữa đã được đưa vào nghệ thuật thơ ca có giá trị thẩm mỹ riêng nhất định. Theo đó, Hiên đã trở thành một không gian sử dụng mà con người đã dành phần lớn thời gian, và cũng trong ngày từ đó trở thành một trong những không gian không thể thiếu khi bàn đến không gian đặc trưng nơi chốn văn hóa Việt Nam, không gian truyền thống đậm đà bản sắc cư trú đầy chất sống.

Ở góc độ sức khỏe môi trường, Hiên được xem là môi cảnh trung gian giữ ổn định cơ thể kiến trúc với các lực tác động bên ngoài. Có thể nói, không gian là thành phần không thể thiếu trong việc thiết kế kiến trúc nhiệt đới. Hiện nay, hầu như các ngôi nhà vùng nhiệt đới đang được thiết kế với không gian Hiên phía trước hoặc xung quanh để thích ứng với sự tác động bên ngoài của khí hậu. Không gian Hiên như một vùng đệm làm dịu đi cái nắng, tránh mưa tạt, tạo điều kiện thông gió làm mát bề mặt ngoài nhà, hay như chính là không gian được tạo ra bởi khi người ta mặc vội chiếc áo khoác, bật cây dù, hoặc đội chiếc nón trước khi ra khỏi nhà. Ở vùng khí hậu lạnh hơn Hiên nhà cũng có tác dụng như ở vùng khí hậu nóng, điều hòa bầu khí lạnh ngoài nhà xâm thực vào bên trong, và hạn chế khí ấm trong nhà thoát ra ngoài.

Hiện nay, thành phố Hồ Chí Minh đang trên đà phát triển kinh tế và xã hội.Sự phát triển này dẫn đến quá trình đô thị hóa mạnh mẽ khiến cho thành phố đang rất cần những khoảng không gian để thở và sinh hoạt xóm giềng. Theo đó, không gian mở, không gian nửa kín nửa hở, không gian chuyển tiếp đang trở nên cần thiết và đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, ở khía cạnh kinh tế “tấc đất tấc vàng”, vai trò của không gian Hiên trong đô thị đã bị lãng quên và không được quan tâm đúng mực. Hầu như, không gian Hiên đã bị phân hóa theo phương ngang thành vỉa hè, và thành các không gian ban công, logia, sân thượng,…theo phương đứng.

Sự thay đổi này có tính chất bị động, không phụ thuộc vào ý muốn người dân, vì thế không gian vỉa hè vừa là phục vụ sinh hoạt buôn bán, vừa phục vụ không gian đi bộ công cộng. Không biết tự bao giờ vỉa hè có chức năng nối kết đô thị riêng tư và công cộng nổi trội. Tuy vậy, nhu cầu một không vừa riêng vừa tư như không gian Hiên vẫn đâu đó trong tâm thức con người.

Như vậy, qua những lý lẽ trên, không ở dạng thức này thì ở dạng thức khác, không gian Hiên vẫn tiếp diễn như một truyền thống văn hóa ở của người Việt, và không gian này cần được tái sinh trong lòng thành phố như một nhu cầu thiết yếu của con người đô thị, nếu chúng ta cần một đô thị hiện đại đậm chất Việt Nam.

 

 

KTS: Phạm Phú Song Hưng ( Trung tâm TVXD 8)

Tài liệu tham khảo:

1- Đặng Thái Hoàng (2016), Hiện tượng học kiến trúc, NXB Mỹ thuật, Hà Nội.

2- Quentin Stevens and Karen Franck (2007), “Betwixt and Between: Building Thresholds, Liminality and Public Space,” in Loose Space: Possibility and Diversity in Urban Life, Routledge, London, UK.

3- Hà Thành (2018), An Hiên – mái hiên yên bình, Tạp chí kiến trúc, https://www.tapchikientruc.com.vn, ngày truy cập 16/8/2018.


Array

Tin tức liên quan


Tag


Contact us

Liên hệ với chúng tôi

[contact-form-7 404 "Not Found"]

TRỤ SỞ CHÍNH

Địa chỉ:

21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội

TRỤ SỞ MIỀN TRUNG

Địa chỉ:

51 Hoàng Kế Viêm, Bắc Mỹ Phú, Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng

TRỤ SỞ MIỀN NAM

Địa chỉ:

Số 273 Nguyễn Trọng Tuyển - Quận Phú Nhuận - Tp Hồ Chí Minh