Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội

Trong quá trình đô thị hóa nhanh tại Việt Nam, sự gia tăng nhanh của phương tiện cơ giới đã tạo ra áp lực ngày càng lớn lên hệ thống giao thông đô thị. Những tuyến đường có lưu lượng phương tiện cao, tốc độ lớn và mặt cắt rộng trở thành những rào cản đối với người đi bộ. Trong bối cảnh đó, cầu đi bộ qua đường được xây dựng như một giải pháp nhằm tách dòng người đi bộ khỏi dòng phương tiện cơ giới, giảm xung đột giao thông và nâng cao an toàn cho người sử dụng.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), quy hoạch đô thị không đáp ứng đủ nhu cầu tiếp cận của người đi bộ là một trong những yếu tố làm gia tăng rủi ro tai nạn; các giải pháp như tách người đi bộ khỏi phương tiện, giảm tốc độ giao thông và tổ chức hạ tầng dành riêng cho người đi bộ có vai trò quan trọng trong việc nâng cao an toàn.
Tuy nhiên, tại nhiều đô thị Việt Nam hiện nay, cầu đi bộ chủ yếu được nhìn nhận như một cấu kiện giao thông hơn là một thành phần của không gian đô thị; thiết kế với tư duy ưu tiên giải quyết bài toán kỹ thuật: vượt qua đường, đảm bảo kết cấu, phân tách người và xe, tối ưu chi phí xây dựng. Mục tiêu chính là đưa người đi bộ vượt qua dòng xe trong thời gian ngắn nhất. Trong khi đó, những yếu tố như: trải nghiệm không gian, cảnh quan, bóng mát, điểm nghỉ, hoạt động cộng đồng, nghệ thuật, nhận diện địa phương, khả năng tiếp cận cho người khuyết tật thường chưa được đặt ở vị trí tương đương. Điều này tạo ra một nghịch lý: Cầu được xây dựng để phục vụ người đi bộ, nhưng trải nghiệm của người đi bộ lại thường không phải là yếu tố trung tâm của thiết kế.
Một nghiên cứu về hiện trạng cầu đi bộ tại Hà Nội công bố năm 2023 cho biết thành phố khi đó có khoảng 70 cầu đi bộ, nhưng số lượng này vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sử dụng và yêu cầu an toàn giao thông. Nghiên cứu đồng thời nhìn nhận cầu đi bộ không chỉ là giải pháp giao thông mà còn có thể được xem như một công trình kiến trúc trong cảnh quan đô thị.
Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là: “Làm thế nào để người dân qua đường an toàn?” mà còn là: “Làm thế nào để quá trình đi qua đường trở thành một trải nghiệm đô thị an toàn, thoải mái, thú vị và có giá trị xã hội?”

Cầu đi bộ chủ yếu được nhìn nhận như một cấu kiện giao thông hơn là một thành phần của không gian đô thị
* Một số vấn đề cần lưu ý:
(1) Một trong những vấn đề đáng chú ý của cầu vượt bộ hành là người đi bộ phải đi vòng và leo cao để thực hiện một hành động vốn rất đơn giản đó là: đi từ điểm A sang điểm B. Điều này tạo ra một dạng “chi phí không gian” (spatial cost). Đối với người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật, người mang hành lý, phụ nữ có con nhỏ, người đang mệt chi phí này càng lớn.
(2) Không gian cầu thường đơn điệu: Một cầu đi bộ thông thường có thể được trải nghiệm như một “đường hầm trên không”. Không có điểm dừng, điểm nhìn, hoạt động, thay đổi không gian, cây xanh, nghệ thuật, tương tác, câu chuyện… Điều này khiến cầu trở thành không gian chuyển tiếp thuần túy (transitional space). Người ta không muốn ở lại đó. Và đây chính là điểm mà kiến trúc có thể can thiệp.
(3) Khí hậu Việt Nam: Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm đặt ra một vấn đề rất lớn. Một cầu đi bộ ngoài trời phải đối mặt với bức xạ mặt trời, mưa lớn, độ ẩm cao, gió, bụi, khí thải giao thông, tiếng ồn. Nếu không có mái che và các giải pháp vi khí hậu phù hợp, việc đi bộ trên cầu vào giữa trưa có thể rất khó chịu. Do đó, mái che không nên chỉ được xem như một bộ phận kỹ thuật, mà có thể trở thành một yếu tố kiến trúc chính tạo nên hình ảnh và trải nghiệm của cây cầu.
* Nhìn ra thế giới:
Điều thú vị là nhiều dự án trên thế giới đã vượt qua tư duy: cầu đi bộ không chỉ là cầu phục vụ cho giao thông giao cắt giữa người và xe cộ mà còn là một không gian công cộng phục vụ cộng đồng.
+ Seoullo 7017 tại Seoul là một trong những ví dụ nổi bật.

Đây vốn là một tuyến đường trên cao được xây dựng năm 1970. Thay vì phá bỏ hoàn toàn, Seoul quyết định chuyển đổi nó thành một tuyến đi bộ trên cao.
Sau cải tạo, Seoullo 7017 trở thành một không gian công cộng dài khoảng 1 km, kết nối nhiều khu vực xung quanh Seoul Station, đồng thời tích hợp cây xanh, không gian nghỉ và các điểm kết nối đô thị. Cầu không còn chỉ là phương tiện để đi qua. Nó trở thành một điểm đến nơi mà người dân có thể: đi bộ, ngồi, ngắm cảnh, gặp gỡ, tham gia hoạt động, tiếp cận các công trình xung quanh.
Chính quyền Seoul cũng xác định dự án như một sự chuyển đổi từ hạ tầng lấy ô tô làm trung tâm sang không gian lấy người đi bộ làm trung tâm.
+ Henderson Waves – biến kết cấu thành trải nghiệm

Henderson Waves tại Singapore là cầu đi bộ dài khoảng 274 m, cao khoảng 36 m, kết nối Mount Faber Park và Telok Blangah Hill Park. Điểm đặc biệt không chỉ nằm ở hình dáng uốn lượn. Các “xương sườn” (ribs) của cầu tạo thành những khoang không gian, đồng thời trở thành: chỗ ngồi, nơi trú nắng, nơi nghỉ, điểm ngắm cảnh. Cầu không cần đặt thêm thật nhiều đồ vật để tạo trải nghiệm; chính hình thái kiến trúc đã tạo ra những nơi để con người dừng lại. Singapore cũng phát triển cả một mạng lưới Southern Ridges gồm cầu, đường đi bộ trên cao và không gian xanh, biến việc di chuyển thành một trải nghiệm cảnh quan.
+ Helix Bridge – biến hành trình thành một trải nghiệm thị giác

Helix Bridge tại Singapore là một ví dụ khác. Cầu được thiết kế theo hình học double helix – xoắn kép, tạo nên một trải nghiệm chuyển động liên tục khi người đi bộ di chuyển qua cầu. Đặc biệt, cầu có các pod/điểm nhô ra cho phép người đi bộ dừng lại và quan sát cảnh quan Marina Bay. Hệ thống chiếu sáng LED vào ban đêm cũng biến cây cầu thành một điểm nhận diện đô thị. Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng: Không gian đi bộ thú vị không nhất thiết phải có thật nhiều chức năng; đôi khi chỉ cần tạo ra sự thay đổi về góc nhìn và cảm giác chuyển động.
* Bài học kinh nghiệm:
Vậy thế giới làm gì để cầu đi bộ không nhàm chán?
(1) Biến cầu thành không gian xanh: Thay vì cấu tạo cầu từ các cấu kiện xây dựng thông thường, kiến trúc sư hoàn toàn có thể đưa yếu tố cây xanh vào để: cải thiện vi khí hậu, giảm cảm giác khô cứng, tạo điểm nhìn, tạo bóng mát, tăng trải nghiệm thiên nhiên. Seoullo 7017 là một ví dụ điển hình của chiến lược này.
(2) Tạo các “nút trải nghiệm, hoạt động”: Không nên để toàn bộ cầu có một chiều rộng và một nhịp điệu giống nhau. Có thể thiết kế cầu với nhiều chiều rộng, tạo sự co bóp không gian cùng với một chuỗi các trải nghiệm, hoạt động khác nhau. Những điểm mở rộng có thể trở thành: ghế ngồi, bồn cây, điểm ngắm cảnh, triển lãm, kiosk, không gian đọc, điểm chụp ảnh.
(3) Tạo điểm nhìn: Một cây cầu có lợi thế đặc biệt, nó đưa con người lên một cao độ khác với mặt đường. Vì vậy không nên chỉ coi độ cao là yêu cầu kỹ thuật. KTS có thể biến nó thành một đài quan sát cho phép người đi bộ nhìn ra xung quanh cảnh quan, phố xá và hạ tầng đô thị.
(4) Đưa nghệ thuật vào cầu: Các yếu tố nghệ thuật như tranh tường, biểu diễn ánh sáng, tác phẩm điêu khắc, triển lãm lịch sử địa phương… được đưa vào để tạo câu chuyện riêng cho mỗi cây cầu đi bộ.
(5) Thiết kế ánh sáng ban đêm: Henderson Waves là một ví dụ về việc chiếu sáng LED vào ban đêm, giúp cây cầu trở thành một điểm nhận diện đô thị.
(6) Thiết kế cầu như một phần của mạng lưới đô thị: Đây có lẽ là vấn đề quan trọng nhất. Một cầu đi bộ tốt không nên bắt đầu và kết thúc ở hai chân cầu. Nó cần kết nối với hệ thống hạ tầng giao thông đô thị: Metro/Bus, vỉa hè, không gian công cộng, các cầu đi bộ lân cận, các công viên trường học, nhà ga, các công trình công cộng xung quanh…
Cầu đi bộ qua đường vốn được tạo ra để giải quyết một vấn đề giao thông rất cụ thể: đưa con người vượt qua dòng xe một cách an toàn. Tuy nhiên, trong quá trình đô thị hóa hiện nay, việc chỉ đáp ứng chức năng giao thông là chưa đủ. Người đi bộ không chỉ cần một tuyến đường an toàn; họ cần một môi trường đi bộ có chất lượng. Những dự án như Seoullo 7017, Henderson Waves, Helix Bridge và Tabiat Bridge cho thấy cầu có thể trở thành nhiều thứ hơn một tuyến vượt đường: nó có thể là công viên, điểm ngắm cảnh, không gian nghỉ, nơi gặp gỡ, công trình nghệ thuật và một phần của bản sắc đô thị. Do đó, hướng cải tạo cầu đi bộ tại Việt Nam không nên chỉ tập trung vào hình thức kiến trúc, mà cần chuyển đổi tư duy từ: “Làm sao để người đi bộ đi qua đường?” sang: “Làm sao để người đi bộ muốn đi bộ qua đây?” hay “Tái định nghĩa cầu đi bộ: từ không gian chuyển tiếp thành không gian trải nghiệm”./.
Bài viết: KTS Nguyễn Quang Trung, Xí nghiệp KS2