QUY HOẠCH ĐÔ THỊ VÀ NÔNG THÔN: TỪ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN ĐẾN NỀN TẢNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG - DCCD

30


09-2026

QUY HOẠCH ĐÔ THỊ VÀ NÔNG THÔN: TỪ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN ĐẾN NỀN TẢNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

360 DCCD

Quy hoạch đô thị và nông thôn không đơn thuần là việc phân chia đất đai hay xác định vị trí các công trình. Theo pháp luật hiện hành, đây là công cụ tổ chức không gian, kiến trúc cảnh quan, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nhà ở nhằm tạo lập môi trường sống thích hợp cho người dân. Với Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn đã được cập nhật đến năm 2026, yêu cầu đối với công tác quy hoạch ngày càng gắn chặt với phát triển bền vững, giao thông công cộng, nhà ở xã hội, bảo vệ môi trường, chuyển đổi số và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet

Một khung pháp lý mới cho quy hoạch đô thị và nông thôn

Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn số 47/2024/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 26/11/2024 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Sau đó, Luật số 144/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn được ban hành ngày 11/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2026; Văn bản hợp nhất số 33/VBHN-VPQH ngày 13/3/2026 của Văn phòng Quốc hội. Điểm đáng chú ý của khung pháp lý mới là cách tiếp cận quy hoạch được mở rộng từ phạm vi “quy hoạch đô thị” sang một hệ thống quy hoạch đô thị và nông thôn, bao quát cả đô thị, nông thôn, khu chức năng, không gian ngầm và hạ tầng kỹ thuật.

Tại Khoản 6 Điều 2 của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (gọi tắt là Luật Quy hoạch) xác định quy hoạch đô thị và nông thôn là quy hoạch không gian lãnh thổ, trong đó bao gồm việc xác định và tổ chức không gian, kiến trúc cảnh quan, hệ thống công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nhà ở nhằm tạo lập môi trường sống thích hợp cho người dân tại đô thị, nông thôn và khu chức năng. Cách định nghĩa này cho thấy quy hoạch không chỉ là một bản đồ sử dụng đất, mà quy hoạch phải đồng thời giải quyết mối quan hệ giữa con người, không gian xây dựng, hạ tầng, môi trường và các hoạt động kinh tế – xã hội.

Hệ thống quy hoạch được tổ chức theo nhiều loại và cấp độ

Theo Điều 3 Luật Quy hoạch, hệ thống quy hoạch gồm quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị và nông thôn ở cấp quốc gia, cùng các loại quy hoạch đô thị và nông thôn ở các phạm vi cụ thể. Các loại quy hoạch đô thị và nông thôn bao gồm:

  • Quy hoạch đô thị;
  • Quy hoạch nông thôn;
  • Quy hoạch khu chức năng;
  • Quy hoạch không gian ngầm đối với thành phố;
  • Quy hoạch chuyên ngành hạ tầng kỹ thuật đối với thành phố.

Về cấp độ, Luật Quy hoạch quy định ba cấp độ cơ bản gồm quy hoạch chung, quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết. Tuy nhiên, không phải mọi khu vực đều bắt buộc phải lập đủ cả ba cấp độ; đối tượng và trường hợp lập từng loại quy hoạch được Luật quy định cụ thể.

Quy hoạch chung: xác lập tầm nhìn phát triển

Theo Khoản 11 Điều 2, quy hoạch chung là việc xác định mục tiêu, định hướng phát triển tổng thể, kế hoạch phát triển dài hạn; tổ chức không gian, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nhà ở cho đô thị, đô thị mới, nông thôn, khu kinh tế hoặc khu du lịch quốc gia. Theo đó, có thể hiểu quy hoạch chung là cấp độ tạo ra “bức tranh lớn” cho một địa bàn. Tại đây, những vấn đề mang tính chiến lược được xác định: hướng phát triển không gian, cấu trúc đô thị, các khu chức năng chính, mạng lưới hạ tầng và định hướng phát triển dài hạn.

Theo khoản 4 Điều 3, quy hoạch chung được lập cho thành phố, đô thị thuộc tỉnh, một số loại đô thị mới, xã, khu kinh tế, khu du lịch quốc gia và đặc khu theo quy định của Luật.

Quy hoạch phân khu: cụ thể hóa cấu trúc không gian

Theo khoản 12 Điều 2, quy hoạch phân khu là việc phân chia và xác định chức năng, chỉ tiêu sử dụng đất quy hoạch, bố trí hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nhà ở cho một khu vực, qua đó cụ thể hóa nội dung của quy hoạch chung hoặc quy hoạch tỉnh.

Nếu quy hoạch chung trả lời câu hỏi “đô thị sẽ phát triển theo cấu trúc nào?”, thì quy hoạch phân khu đi sâu hơn vào câu hỏi “từng khu vực trong cấu trúc đó sẽ được tổ chức như thế nào?” Đây là cấp độ có ý nghĩa lớn đối với quản lý phát triển đô thị, bởi nó tạo ra sự liên kết giữa định hướng tổng thể và việc tổ chức không gian ở từng khu vực.

Ảnh minh họa quy hoạch phân khu. Nguồn: Internet

Quy hoạch chi tiết: cụ thể hóa đến từng lô đất

Khoản 13 Điều 2 quy định, quy hoạch chi tiết xác định chỉ tiêu sử dụng đất quy hoạch, yêu cầu quản lý kiến trúc cảnh quan cho từng lô đất xây dựng công trình, đồng thời bố trí các công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nhà ở nhằm cụ thể hóa quy hoạch phân khu hoặc quy hoạch chung trong những trường hợp Luật quy định. Đây là cấp độ có mối liên hệ trực tiếp hơn với việc chuẩn bị và triển khai các dự án đầu tư xây dựng.

Điều 8 của Luật cũng xác định quy hoạch đô thị và nông thôn là cơ sở để lập dự án đầu tư xây dựng, đồng thời yêu cầu dự án phải bảo đảm sự phù hợp với loại và cấp độ quy hoạch tương ứng, cũng như thiết kế đô thị riêng nếu có. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với cả cơ quan quản lý nhà nước, nhà đầu tư và người dân: quy hoạch không chỉ mang tính định hướng mà còn là một trong những căn cứ pháp lý quan trọng để kiểm soát quá trình phát triển xây dựng.

Ảnh minh họa quy hoạch chi tiết. Nguồn: Internet

Quy hoạch phải đồng bộ với hệ thống quy hoạch quốc gia

Một trong những yêu cầu cốt lõi được đặt ra tại Điều 6 là quy hoạch đô thị và nông thôn phải cụ thể hóa, phù hợp với quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch tỉnh, đồng thời phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh và bảo đảm tính thống nhất với quy hoạch phát triển các ngành trong phạm vi lập quy hoạch.

Luật đồng thời yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Quy định này phản ánh một nguyên tắc quan trọng: quy hoạch đô thị không thể được xây dựng như một “ốc đảo” tách khỏi quy hoạch ở cấp cao hơn. Một tuyến đường, khu đô thị, khu công nghiệp hay trung tâm dịch vụ đều có thể tạo ra những tác động vượt khỏi ranh giới của một khu vực. Vì vậy, quy hoạch phải được đặt trong mối quan hệ với mạng lưới giao thông, nguồn nước, năng lượng, môi trường, phát triển kinh tế và các không gian chức năng khác.

Quy hoạch phải hướng đến đô thị xanh, thông minh và thích ứng với biến đổi khí hậu

Điều 6 của Luật đặt ra nhiều yêu cầu có tính định hướng dài hạn. Theo đó, các chỉ tiêu kinh tế – kỹ thuật phải có cơ sở khoa học, đáp ứng yêu cầu thực tế và phù hợp với xu thế phát triển; đồng thời phải tuân thủ quy chuẩn về quy hoạch, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và đất đai.

Đáng chú ý, Luật yêu cầu quy hoạch đáp ứng yêu cầu phát triển xanh, thông minh, hiện đại, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng ngừa hiểm họa. Điều này cho thấy tư duy quy hoạch đang chuyển từ việc chỉ giải quyết nhu cầu phát triển trước mắt sang việc tính toán khả năng thích ứng của đô thị và nông thôn trong dài hạn. Một khu đô thị mới, chẳng hạn, không chỉ cần đủ đường giao thông và nhà ở. Quy hoạch còn phải tính đến khả năng thoát nước, không gian xanh, hạ tầng xã hội, kết nối giao thông công cộng, điều kiện khí hậu và khả năng vận hành hạ tầng trong tương lai.

Giao thông công cộng trở thành một nội dung quan trọng của quy hoạch

Một điểm đáng chú ý tại khoản 3 Điều 6 là yêu cầu phát triển đô thị phải tính đến định hướng giao thông công cộng, đồng thời khai thác hiệu quả quỹ đất để xây dựng các khu vực đầu mối giao thông công cộng kết hợp với phát triển mới, cải tạo và chỉnh trang đô thị. Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa đối với những đô thị đang phải đối mặt với áp lực gia tăng phương tiện cá nhân và nhu cầu di chuyển ngày càng lớn. Quy hoạch giao thông vì vậy không nên chỉ được hiểu là mở rộng đường. Một hệ thống giao thông đô thị hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp giữa mạng lưới đường bộ, vận tải công cộng, các đầu mối giao thông và tổ chức không gian đô thị.

Việc bố trí khu dân cư, trung tâm thương mại, văn phòng, trường học hoặc các công trình dịch vụ gần các đầu mối giao thông công cộng cũng có thể tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Nhà ở xã hội và hạ tầng xã hội phải được tính toán trong quy hoạch

Khoản 5 Điều 6 yêu cầu quy hoạch phải đáp ứng nhu cầu về nhà ở, nhà ở xã hội và hệ thống công trình hạ tầng xã hội, đồng thời bảo đảm khả năng tiếp cận của người dân. Điều này đặt vấn đề nhà ở trong mối quan hệ với trường học, y tế, văn hóa, thể thao, không gian công cộng và các dịch vụ thiết yếu khác.

Một khu dân cư có hàng nghìn hoặc hàng chục nghìn cư dân nhưng thiếu trường học, thiếu không gian công cộng hoặc thiếu khả năng kết nối giao thông sẽ khó bảo đảm chất lượng sống, ngay cả khi các công trình nhà ở được xây dựng đồng bộ về mặt kiến trúc. Vì vậy, quy hoạch cần nhìn nhận nhà ở và hạ tầng xã hội như một hệ thống thống nhất, thay vì coi chúng là những thành phần phát triển độc lập.

Bảo vệ môi trường trở thành một nội dung của quy hoạch

Điều 9 Luật Quy hoạch quy định rõ: yêu cầu về bảo vệ môi trường là một nội dung của quy hoạch đô thị và nông thôn. Nội dung này bao gồm đánh giá hiện trạng môi trường, trong đó xem xét các yếu tố như khí tượng thủy văn, chất lượng nước và không khí, hệ sinh thái, địa chất, xói mòn đất, chất thải rắn, nước thải, tiếng ồn, khai thác và sử dụng tài nguyên, biến đổi khí hậu. Trên cơ sở đó, quy hoạch phải dự báo các nguồn gây ô nhiễm, diễn biến môi trường trong quá trình thực hiện và đề ra giải pháp bảo vệ môi trường.

Điểm đáng chú ý ở đây là môi trường không được đặt hoàn toàn ở giai đoạn sau của quá trình phát triển. Các yếu tố môi trường phải được xem xét ngay trong quá trình lập quy hoạch.

Không gian ngầm: một hướng phát triển mới của đô thị

Khoản 7 Điều 2 xác định không gian đô thị, nông thôn bao gồm không gian trên mặt đất, dưới mặt đất và dưới nước. Luật cũng quy định về quy hoạch không gian ngầm, bao gồm việc tổ chức không gian dưới mặt đất, dưới nước cho công trình công cộng ngầm, công trình giao thông ngầm và các không gian kết nối công trình ngầm.

Đối với những thành phố có mật độ xây dựng cao, đây là vấn đề ngày càng quan trọng. Khi quỹ đất trên mặt đất hạn chế, việc tổ chức không gian ngầm có thể hỗ trợ phát triển giao thông, hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe và các công trình công cộng. Tuy nhiên, để tránh xung đột giữa các công trình ngầm, việc phát triển không gian này đòi hỏi quy hoạch đồng bộ ngay từ đầu.

Luật cũng yêu cầu quy hoạch không gian ngầm và quy hoạch chuyên ngành hạ tầng kỹ thuật đối với thành phố phải bảo đảm sự đồng bộ với nhau và thống nhất với định hướng phát triển không gian, kiến trúc cảnh quan của quy hoạch chung thành phố.

Quy hoạch phải gắn với thực hiện, không chỉ dừng ở bản đồ

Một trong những vấn đề quan trọng của công tác quy hoạch là khoảng cách giữa quy hoạch được phê duyệt và quy hoạch được thực hiện trên thực tế.

Luật hiện hành quy định các cơ quan, tổ chức, cá nhân khi thực hiện chương trình, kế hoạch đầu tư xây dựng, dự án đầu tư xây dựng, quản lý không gian, kiến trúc cảnh quan và các hoạt động liên quan phải tuân thủ quy hoạch đô thị và nông thôn, thiết kế đô thị riêng đã được phê duyệt và quy định quản lý theo quy hoạch đã được ban hành. Điều này cho thấy giá trị của quy hoạch không nằm ở bản vẽ cuối cùng mà ở khả năng chuyển hóa định hướng thành quản lý và đầu tư thực tế. Để làm được điều đó, quy hoạch cần đi cùng kế hoạch thực hiện, nguồn lực đầu tư, cơ chế quản lý đất đai, đầu tư xây dựng và hệ thống thông tin minh bạch.

Dữ liệu quy hoạch và quyền tiếp cận thông tin

Luật cũng dành sự quan tâm đáng kể cho cơ sở dữ liệu quy hoạch. Khoản 24 Điều 2 xác định cơ sở dữ liệu quy hoạch đô thị và nông thôn là tập hợp dữ liệu điện tử thể hiện nội dung cơ bản của quy hoạch, được tổ chức để truy cập, khai thác, chia sẻ, quản lý và cập nhật bằng phương tiện điện tử. Theo Điều 10, kinh phí hoạt động quy hoạch có thể được sử dụng cho việc xây dựng, quản lý và vận hành cơ sở dữ liệu quy hoạch đô thị và nông thôn. Đây là những nền tảng quan trọng đối với quá trình số hóa quản lý đô thị. Khi thông tin quy hoạch được cập nhật và công khai dưới dạng dữ liệu có cấu trúc, người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có điều kiện tiếp cận thông tin thuận lợi hơn.

Mặt khác, Điều 14 cũng xác định việc cố ý công bố, cung cấp sai hoặc không công bố, không cung cấp thông tin quy hoạch theo quy định là một trong những hành vi bị nghiêm cấm.

Quy hoạch chung thủ đô Hà Nội đến năm 2030 tầm nhìn 2050. Nguồn: Internet

Từ “quy hoạch trên giấy” đến quản trị phát triển

Có thể thấy Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn hiện hành đặt quy hoạch trong một hệ thống rộng hơn: quy hoạch – đầu tư – đất đai – hạ tầng – môi trường – nhà ở – dữ liệu – quản lý đô thị.

Điều 8 quy định quy hoạch là cơ sở để lập dự án đầu tư xây dựng. Trong khi đó, các quy định liên quan được sửa đổi, bổ sung trong Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản cũng sử dụng khái niệm “quy hoạch đô thị và nông thôn” làm căn cứ pháp lý trong nhiều nội dung liên quan. Như vậy, quy hoạch ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng của hệ thống quản trị phát triển không gian. Một quy hoạch có chất lượng không chỉ cần đúng về kỹ thuật mà còn phải có khả năng thực hiện. Điều đó đòi hỏi dự báo dân số hợp lý, tính toán hạ tầng phù hợp, xác định nguồn lực, phối hợp giữa các ngành và cấp quản lý, đồng thời bảo đảm thông tin quy hoạch được công khai và cập nhật.

Có thể nói, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn hiện hành đã hình thành một khung pháp lý tương đối toàn diện cho việc tổ chức không gian phát triển của đô thị, nông thôn và các khu chức năng. Điểm cốt lõi của hệ thống này là sự liên kết giữa các cấp độ quy hoạch: quy hoạch chung xác lập định hướng tổng thể; quy hoạch phân khu cụ thể hóa cấu trúc không gian; quy hoạch chi tiết cụ thể hóa việc tổ chức không gian, sử dụng đất và hạ tầng ở phạm vi cụ thể. Đồng thời, Luật đặt ra các yêu cầu về giao thông công cộng, nhà ở xã hội, hạ tầng xã hội, bảo vệ môi trường, không gian ngầm, phát triển xanh, thông minh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, giá trị của quy hoạch vì thế không chỉ nằm ở việc xác định xây dựng ở đâu, mà còn ở việc trả lời những câu hỏi lớn hơn: đô thị sẽ phát triển theo mô hình nào, hạ tầng được tổ chức ra sao, người dân tiếp cận các dịch vụ như thế nào, môi trường được bảo vệ thế nào và nguồn lực đất đai được sử dụng hiệu quả ra sao. Nói cách khác, quy hoạch đô thị và nông thôn không chỉ là công cụ quản lý không gian. Đó còn là một trong những nền tảng để tổ chức quá trình phát triển theo hướng đồng bộ, minh bạch, bền vững và lấy chất lượng môi trường sống làm một trong những mục tiêu quan trọng./.

Biên tập nội dung: KTS Trần Quốc Trung


Array

Tin tức liên quan


Tag


Contact us

Liên hệ với chúng tôi

[contact-form-7 404 "Not Found"]

TRỤ SỞ CHÍNH

Địa chỉ:

21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội

TRỤ SỞ MIỀN TRUNG

Địa chỉ:

51 Hoàng Kế Viêm, Bắc Mỹ Phú, Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng

TRỤ SỞ MIỀN NAM

Địa chỉ:

Số 273 Nguyễn Trọng Tuyển - Quận Phú Nhuận - Tp Hồ Chí Minh