Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Bài viết này phân tích thực trạng các công trình kiến trúc tưởng niệm tại Việt Nam hiện nay dựa trên các nền tảng lý luận về “Kiến trúc tưởng niệm đương đại”, “Kiến trúc lưỡng hợp” và “Quyền đối với ký ức”, đề xuất một mô hình phát triển bền vững. Mô hình này dựa trên nguyên tắc “phân vùng hướng tâm” (Vùng Lõi tĩnh – Vùng Đệm chuyển hóa – Vùng Biên tương tác) và giải pháp “kích hoạt theo thời gian” (Temporal Activation). Nghiên cứu một mô hình áp dụng vào bài toán tái cấu trúc không gian Công viên Lê Thị Riêng (TP. Hồ Chí Minh) – một không gian đô thị mang tính thời sự cao với chiến dịch phát lộ ký ức lịch sử Mậu Thân 1968, nhằm chuyển hóa nơi đây thành một công viên tưởng niệm đa năng, kết nối di sản lịch sử với nhịp sống thị dân hiện đại.
Trong cấu trúc của đô thị, kiến trúc tưởng niệm đóng vai trò vô cùng quan trọng. Nó không chỉ lưu giữ những ký ức tập thể, tri ân lịch sử mà còn là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa đô thị. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy một nghịch lý đáng buồn: Nhiều đài tưởng niệm, nghĩa trang liệt sĩ tại Việt Nam đang rơi vào tình trạng “hoang lạnh” trong những ngày thường. Chúng thường chỉ được “đánh thức” vào các dịp lễ tết, kỷ niệm, còn phần lớn thời gian lại tách biệt khỏi nhịp sống thường nhật của người dân. Điều này không chỉ gây lãng phí quỹ đất đô thị quý giá, tăng gánh nặng ngân sách duy tu, bảo dưỡng mà còn làm suy giảm chức năng kết nối cộng đồng của không gian kiến trúc.
Hơn thế nữa, khi lớp nhân chứng lịch sử dần lùi vào dĩ vãng, nguy cơ đứt gãy ký ức giữa các thế hệ ngày càng hiện hữu [2]. Việc bảo tồn ký ức không thể chỉ dựa vào lời kể, mà phải được vật chất hóa qua không gian kiến trúc, biến ký ức truyền miệng thành di sản văn hóa bền vững [2].
Xuất phát từ thực tiễn đó, nghiên cứu này đặt mục tiêu đề xuất một mô hình kiến trúc tưởng niệm bền vững/lưỡng hợp (Hybrid Memorial Architecture). Mô hình này hướng tới sự kết hợp hài hòa, tinh tế giữa yếu tố “tâm linh” trang nghiêm và tính “tiện ích công cộng” thiết thực, giúp công trình có sức sống tự thân trong đời sống đô thị mà không bị rơi vào thái cực thương mại hóa [1, 2]. Để minh họa tính khả thi, bài viết sẽ đi sâu phân tích và đề xuất giải pháp tái cấu trúc không gian Công viên Lê Thị Riêng (TP. Hồ Chí Minh) – một khu vực đang trải qua quá trình phát lộ những lớp ký ức lịch sử sâu sắc.
* Bối cảnh & Hiện trạng đặc thù
Công viên Lê Thị Riêng tọa lạc tại vị trí đắc địa (Quận 10) với quy mô khoảng 8ha. Nơi đây tiền thân là Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa – Sài Gòn cũ), mang trong mình những tầng lớp ký ức đô thị dày đặc. Vấn đề mang tính thời sự cao là chiến dịch “500 Ngày đêm” đang tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968 diễn ra tại đây. Sự kiện đã phát lộ và quy tập trên 300 bộ hài cốt, đặc biệt là các mộ tập thể tại khu vực Khu A và Khu B của công viên.

Sơ đồ vị trí rãnh mộ (nguồn: thanhnien)
Nhìn từ lăng kính lý thuyết, đây là một ví dụ sống động về “Occupationscape ẩn” (theo thuật ngữ của Sadowski) – một lieu de mémoire (địa điểm ký ức) từng bị vùi lấp và lãng quên bên dưới một không gian công cộng đang vận hành hàng ngày [1]. Do đó, bài toán đặt ra không phải là “xây mới từ đầu” một khu tưởng niệm biệt lập, mà là tái cấu trúc một công viên hiện hữu sau khi phát lộ ký ức, đảm bảo sự chung sống hài hòa giữa quá khứ và hiện tại.
* Đề xuất quy hoạch mô hình 3 vùng vào Công viên Lê Thị Riêng
Sự phân bổ không gian được đề xuất như sau:
– VÙNG BIÊN (ĐỘNG):
(1) Vùng Lõi (Tâm linh – Tĩnh): Khu A & B – Bia tưởng niệm liệt sĩ Mậu Thân, sân thắp hương tôn nghiêm. Được xác định tại vị trí Khu A và Khu B (nơi có mộ tập thể Mậu Thân 1968). Giải pháp thiết kế là xây dựng Không gian/Bia Tưởng niệm Mậu Thân 1968 và Tượng đài Nữ liệt sĩ Lê Thị Riêng cùng sân thắp hương tĩnh lặng. Để cách âm và tạo sự tôn nghiêm, không gian này nên được thiết kế hạ thấp mặt bằng (sunken plaza) hoặc được bao bọc bởi đai cây xanh cảnh quan dày, tách biệt hoàn toàn khỏi khu vui chơi giải trí ồn ào.
(2) Vùng Đệm (Chuyển hóa cảm xúc): Khu vực Hồ sinh thái, hàng cây cổ thụ hiện hữu, đường dạo chuyển tiếp cảm xúc. Tận dụng tối đa mặt nước hồ lớn và hệ thống đường dạo rợp bóng cây cổ thụ hiện hữu của công viên. Không gian này đóng vai trò đệm tĩnh lặng, hướng dẫn người dân từ nhịp sống hối hả trên đường Cách Mạng Tháng 8 đi dần vào khu vực tưởng niệm. Việc tận dụng hạ tầng xanh có sẵn vừa mang lại hiệu quả tâm lý cao, vừa tiết kiệm chi phí xây dựng.

Sơ đồ tổ chức không gian lấy khu A & B làm hạt nhân
(3) Vùng Biên (Tương tác – Động, văn minh): Mặt tiền đường, khu vui chơi, đường đi bộ, trưng bày tư liệu Mậu Thân. Vùng Biên bao gồm các khu vực công viên công cộng đang hoạt động (khu thể dục thể thao, đường đi bộ vòng ngoài, khu dịch vụ tiếp giáp mặt đường chính). Chức năng phục vụ thị dân được giữ nguyên, nhưng cần bổ sung một Không gian/Trung tâm Giáo dục Lịch sử Số. Trung tâm này có thể sử dụng công nghệ AR/VR, trưng bày hình ảnh tư liệu để tái hiện sự kiện Mậu Thân 1968 và lịch sử nghĩa trang Chí Hòa, kết hợp với quán cà phê sách tĩnh lặng.
Mô hình phát triển bền vững cho kiến trúc tưởng niệm đô thị, thông qua sự phân vùng không gian (Lõi – Đệm – Biên) và kích hoạt theo thời gian, mang lại nhiều giá trị to lớn. Về mặt Xã hội – Văn hóa, nó giúp kéo gần thế hệ trẻ với lịch sử thông qua cách tiếp cận không gian tự nhiên, nhân văn, không khiên cưỡng. Đảm bảo “Quyền đối với ký ức” (Right to Memory) của cộng đồng, chuyển hóa vết thương quá khứ thành điểm tựa hòa bình và những ký ức đô thị tích cực [1, 2]. Về mặt Kinh tế – Vận hành, sự kết hợp với các dịch vụ tiện ích tĩnh giúp công trình tự chủ một phần kinh phí duy tu, giảm gánh nặng ngân sách.

Mặt bằng đề xuất phát triển không gian công viên tưởng niệm Lê Thị Riêng
Việc áp dụng mô hình này vào bài toán tái cấu trúc Công viên Lê Thị Riêng không chỉ giải quyết được mâu thuẫn giữa việc bảo tồn ký ức mới phát lộ và nhu cầu không gian xanh của thị dân, mà còn cung cấp một case-study điển hình, tiên phong cho TP. Hồ Chí Minh trong việc ứng xử với các không gian di sản, ký ức đô thị trong thời kỳ phát triển mới.
Bài viết: KTS Trần Tuấn Huy, Trung Tâm Tư Vấn Dự Án & Công Trình Đặc Biệt 2
Tài liệu tham khảo:
[1] Sadowski, M. M. (2020). City as a Locus of Collective Memory: Streets, Monuments and Human Rights. Zeitschrift für Rechtssoziologie, 40(1-2), 209-240. https://doi.org/10.1515/zfrs-2020-0008
[2] Dimković, D. M. (2016). Memorial Architecture as the Symbol of Remembrance and Memories. South East European Journal of Architecture and Design, 2016, Article ID 10018. http://dx.doi.org/10.3889/seejad.2016.10018