Địa chỉ:
21 Lê Văn Lương, Yên Hòa, Hà Nội
Di sản kiến trúc quân sự Việt Nam là một bộ phận quan trọng của kho tàng di sản văn hóa quốc gia, phản ánh lịch sử quân sự, nghệ thuật phòng thủ và kỹ thuật xây dựng qua các thời kỳ. Tuy nhiên, dưới áp lực của quá trình đô thị hóa và sự thay đổi về nhu cầu sử dụng, nhiều công trình đang đối mặt với nguy cơ xuống cấp hoặc bị phá bỏ. Bài viết tập trung phân tích các giá trị đặc trưng, nhận diện những thách thức hiện tại, từ đó đề xuất các giải pháp chiến lược dựa trên lý luận “Chuyển đổi thích ứng” nhằm tạo vòng đời mới cho di sản, đóng góp vào sự phát triển đô thị bền vững.
Việt Nam, với hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, sở hữu di sản kiến trúc quân sự vô cùng phong phú và độc đáo. Từ những thành lũy cổ kính mang đậm dấu ấn phong kiến như Thành Nhà Hồ, hệ thống thành lũy thời Lê – Trịnh, các pháo đài phòng thủ ven biển thời Nguyễn, cho đến hệ thống công trình quân sự mang dấu ấn thời kỳ thuộc địa (thời Pháp) và hệ thống công trình kiên cố phục vụ hai cuộc kháng chiến chống thực dân và đế quốc (hầm ngầm, căn cứ quân sự, kho tàng, sở chỉ huy)… tất cả cấu thành nên những “nhân chứng vật chất” phản ánh hào khí, trình độ tư duy quân sự cũng như nghệ thuật kiến trúc qua các thời kỳ. Tuy nhiên, bước sang thời đại mới-thời đại của tốc độ đô thị hoá nhanh, chuyển đổi số và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa-nhiều di sản kiến trúc quân sự đang đứng trước những thách thức sống còn: xuống cấp theo thời gian, xung đột giữa bảo tồn và phát triển đô thị, hoặc rơi vào tình trạng hiệu quả khai thác thấp do không còn phù hợp với nhu cầu quốc phòng hiện đại. Trong bối cảnh đó, khái niệm “Bảo tồn và chuyển đổi thích ứng” nổi lên như một giải pháp tối ưu, đòi hỏi cần có sự phân tích thực trạng, giá trị để đề xuất các định hướng chiến lược nhằm khai thác và phát huy hiệu quả trong không gian phát triển đương đại.
Di sản kiến trúc quân sự Việt Nam là một thực thể phong phú, đa dạng và mang tính đặc thù cao, được hình thành và tôi luyện qua hàng nghìn năm lịch sử giữ nước. Để công tác bảo tồn, tu sửa và phát huy giá trị đạt hiệu quả cao nhất, không thể áp dụng một công thức chung cho mọi công trình. Việc phân loại khoa học theo tiến trình lịch sử, hình thái kiến trúc và tính chất chiến thuật, kết hợp song hành cùng định hướng can thiệp cụ thể chính là cơ sở tiên quyết để cân bằng giữa bài toán bảo tồn nguyên trạng và yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội đương đại. Hệ thống di sản này được phân chia và định hướng bảo tồn cụ thể như sau:
(1) Nhóm kiến trúc quân sự cổ đại và phong kiến
Quá trình phát triển nền kiến trúc cổ Việt Nam gắn liền với môi trường thiên nhiên và hoàn cảnh kinh tế – xã hội. Cảnh quan thiên nhiên, đặc điểm khí hậu khác nhau đã ảnh hưởng đến phong cách kiến trúc của mỗi miền đất nước, hình thành kiểu kiến trúc nhà khung bền chắc, thoáng mát theo lối kiến trúc mở, hòa lẫn với cây xanh, mặt nước. Tiêu biểu là Thành Nhà Hồ (Thanh Hóa) – di sản văn hóa thế giới với kỹ thuật lắp ghép đá lớn độc đáo; hệ thống kinh thành, thành lũy địa phương (Thành Huế, Thành Hà Nội, lũy Thầy ở Quảng Bình…). Các công trình này mang giá trị cao về kỹ thuật quân sự truyền thống, nghệ thuật phong thủy và quy hoạch lãnh thổ [1].

Hình 1. Thành nhà Hồ, Thanh Hóa (Nguồn: Internet)

Hình 2. Thành nội – La thành, hào thành & đàn Nam Giao (Nguồn: Internet)
(2) Nhóm kiến trúc quân sự thời kỳ thuộc địa (Thế kỷ XIX – giữa thế kỷ XX)
Thời thuộc địa, mô hình pháo đài kiểu Vauban được người Pháp áp dụng để cải tạo hệ thống phòng thủ tạo nên sự giao thoa giữa kỹ thuật quân sự phương Tây và nguyên tắc bố cục truyền thống. Bao gồm hệ thống thành trì, đồn bốt, pháo đài ven biển (như hệ thống phòng thủ Đà Nẵng, Hải Phòng, Vũng Tàu) do người Pháp xây dựng hoặc cải tạo. Chúng mang ngôn ngữ kiến trúc châu Âu kết hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới.[2]

Hình 3. Khu doanh trại quân đội Pháp (tòa nhà bên trái thuộc Đại học Dược, tòa bên phải thuộc Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM, tòa nhà giữa đã bị phá huỷ) (Nguồn: Internet)
(3) Nhóm kiến trúc quân sự trong chiến tranh giải phóng dân tộc (1945 – 1975)
Kiến trúc quân sự Việt Nam trong thế kỷ XX là một lát cắt rõ nét về sự thay đổi tư duy chiến lược và bối cảnh thời đại. Từ những không gian ẩn giấu trong lòng đất đến các tổ hợp căn cứ chính quy, sự dịch chuyển này gắn liền với vận mệnh của dân tộc qua từng giai đoạn. Trong thời kỳ kháng chiến, kiến trúc quân sự mang bản sắc độc đáo: phi đối xứng, linh hoạt và nương vào tự nhiên. Các công trình sở chỉ huy dã chiến ẩn giấu trong rừng (như căn cứ Khu ủy Sài Gòn – Gia Định, căn cứ trung ương cục miền Nam), hệ thống hầm ngầm (hầm D67 tại Hoàng thành Thăng Long), địa đạo (Địa đạo Củ Chi, Vịnh Mốc) và các kho tàng, trạm quân y dã chiến. Đây là minh chứng cho đỉnh cao của nghệ thuật chiến tranh nhân dân và sự sáng tạo thích ứng với hoàn cảnh khắc nghiệt.[3]

Hình 4. Địa đạo Củ Chi, Vịnh Mốc (Nguồn: Internet)

Hình 5. Căn phòng thuộc hầm D67 tại Hoàng thành Thăng Long (Nguồn: Internet)
(4) Nhóm kiến trúc hậu cần, công nghiệp quốc phòng thời kỳ hòa bình và đổi mới
Khi đất nước bước sang kỷ nguyên xây dựng, yêu cầu đặt ra cho không gian quốc phòng cũng mang một diện mạo hoàn toàn mới. Các căn cứ quân sự chuyển mình thành hệ thống doanh trại chính quy, các khu phòng thủ chiến lược được quy hoạch bài bản với hạ tầng cơ giới hóa và công nghệ cao.
Các nhà máy cơ khí quốc phòng, kho quân trữ chiến lược, và các khu doanh trại quân đội được quy hoạch, xây dựng từ nửa sau thế kỷ XX, chủ yếu nằm tại các vị trí chiến lược hoặc cận trung tâm các đô thị lớn. Các công trình này sở hữu quy mô không gian lớn, kết cấu khung bê tông hoặc thép tiền chế vững chãi, mang giá trị lớn về công năng công nghiệp, ký ức lao động – sản xuất và đặc biệt là tiềm năng về quỹ đất đô thị.[4]

Hình 6. Tổng kho – Căn cứ Long Bình ở Biên Hòa (Nguồn: Internet)
Trong bối cảnh di dời các cơ sở công nghiệp ra khỏi nội đô, cần nghiên cứu mô hình tái thiết đô thị theo hướng chuyển đổi các nhà xưởng, kho tàng cũ thành các tổ hợp sáng tạo, không gian nghệ thuật cộng đồng hoặc khu vực sinh hoạt văn hóa đa năng. Đảm bảo nguyên tắc tôn trọng tính chân thực của cấu trúc công nghiệp gốc, kết hợp hài hòa giữa việc lưu giữ ký ức lịch sử và đáp ứng nhu cầu phát triển không gian công cộng của thành phố hiện đại.
Hiện nay, sự xung đột giữa nhu cầu phát triển đô thị và quỹ đất quốc phòng là một thách thức lớn. Do vị trí tọa lạc tại các khu vực nội đô có giá trị kinh tế cao, các công trình quân sự cũ thường xuyên đối mặt với áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng đất để xây dựng các dự án thương mại, trong khi tầm nhìn quy hoạch tích hợp di sản còn hạn chế.[4] Mặt khác, các yếu tố về điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa cùng với việc thiếu quy trình duy tu kỹ thuật định kỳ đã làm gia tăng tốc độ xuống cấp của các công trình, đặc biệt là các cấu trúc ngầm và vật liệu dễ phân hủy.[5] Bên cạnh đó, do phần lớn di sản quân sự thuộc quản lý của Bộ Quốc phòng hoặc có tính bảo mật cao, việc tiếp cận, nghiên cứu học thuật và xã hội hóa đầu tư gặp nhiều ranh giới khắt khe. Cơ chế pháp lý về phối hợp giữa ngành văn hóa, kiến trúc và quân đội trong việc “chuyển đổi mục đích sử dụng” đã gây khó khăn cho việc xã hội hóa công tác đầu tư và bảo tồn thích ứng.[4]
Rút kinh nghiệm từ các nước tiên tiến trên thế giới, Việt Nam đã bắt đầu ghi nhận những bước chuyển mình đáng khích lệ. Tiêu biểu như việc bảo tồn khu di sản Hoàng thành Thăng Long, nơi đan xen giữa khảo cổ học và việc tái sử dụng một số không gian làm nơi trưng bày. Việc dịch chuyển và xây dựng mới Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tại đại lộ Thăng Long (Hà Nội) với quy mô lớn, kiến trúc hiện đại mang tính biểu tượng (như ý tưởng nỏ thần, không gian mở kết hợp công viên) vừa giành giải thưởng lớn Kiến trúc Quốc gia là minh chứng cho thấy tư duy đầu tư cho thiết chế văn hóa quân sự đã vươn tầm quốc tế. [4]
Tuy nhiên, mảng chuyển đổi thích ứng các công trình quân sự nhỏ lẻ, phân tán (như đồn bốt cũ, kho quân sự nội đô) thành không gian văn hóa cộng đồng vẫn còn bỏ ngỏ và cần được quan tâm đúng mực hơn. [5] Do đó: (1) Cần xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) cùng Bộ Xây dựng nhằm lập bản đồ kiểm kê toàn diện các di sản kiến trúc quân sự trên toàn quốc. Ngoài ra, ban hành bộ tiêu chí phân loại di sản là cơ sở để định hướng bảo tồn nguyên trạng đối với các di tích đặc biệt hoặc chuyển đổi thích ứng linh hoạt đối với các công trình có tiềm năng kinh tế – xã hội. (2) Tùy thuộc vào đặc điểm không gian, có thể áp dụng các mô hình chuyển đổi sau: Mô hình Bảo tàng sinh thái & Không gian giáo dục lịch sử (Eco-Museum): Giữ nguyên cấu trúc các căn cứ địa, hầm hào kết hợp du lịch trải nghiệm giáo dục quốc phòng cho thế hệ trẻ. Mô hình Không gian Văn hóa – Sáng tạo đô thị: Các kho quân sự, nhà xưởng quân khí cũ nằm trong nội đô khi di dời ra ngoại thành có thể chuyển đổi thành các tổ hợp sáng tạo, không gian nghệ thuật, chợ phiên, quán cà phê sách. Mô hình Du lịch sinh thái kết hợp di tích: Khai thác các pháo đài ven biển, đồn binh Pháp kết hợp với hạ tầng nghỉ dưỡng sinh thái tôn trọng cảnh quan tự nhiên. (3) Đối với các công trình có vị trí hiểm trở hoặc yêu cầu an ninh cao, việc ứng dụng BIM (Building Information Modeling), quét laser 3D và công nghệ thực tế ảo (VR/AR) là giải pháp cấp bách. Điều này không chỉ giúp lưu trữ dữ liệu chính xác phục vụ trùng tu mà còn tạo ra các trải nghiệm tham quan ảo cho công chúng. (4) Các dự án chuyển đổi cần gắn kết lợi ích kinh tế – xã hội với người dân địa phương thông qua tạo việc làm dịch vụ và cải thiện cảnh quan đô thị. Sự tham gia trực tiếp của cộng đồng là yếu tố then chốt để chuyển đổi nhận thức về bảo tồn di sản từ nghĩa vụ hành chính sang ý thức tự hào địa phương.
Di sản kiến trúc quân sự Việt Nam không chỉ là những thực thể vật chất ghi dấu lịch sử, mà còn là nguồn vốn văn hóa đặc thù góp phần xây dựng bản sắc đô thị hiện đại. Kết quả nghiên cứu khẳng định tư duy bảo tồn cứng nhắc dựa trên sự ngăn cách không còn phù hợp với xu thế đô thị hóa hiện nay. Giải pháp chuyển đổi thích ứng đóng vai trò là nhịp cầu nối bền vững, cho phép tái thiết các pháo đài, thành lũy và kho tàng quân sự cũ thành những không gian kiến trúc năng động, phục vụ trực tiếp cho các mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa và giáo dục trong kỷ nguyên mới./.
Bài viết: Phan Công Hậu, Trung tâm Tư vấn xây dựng 8